{ "release_id": "release-2026-11-03-6c742fbd8e", "schema_version": "1.0.0", "id": "factsheet:artikel:4.3.11", "type": "factsheet_artikel", "run_id": "run-2026-11-09T10-04-47-158Z", "bepaling": { "schema_version": "1.0.0", "id": "prov:wvsv:art-4.3.11", "type": "bepaling", "wetboek": "wvsv_nieuw", "artikelnummer": "4.3.11", "structuurpad": [ "Boek 4", "Hoofdstuk 3", "Titel 3.2" ], "versie_ids": [ "provv:wvsv:art-4.3.11:stb-2026-56", "provv:wvsv:art-4.3.11:kwest-wet" ], "vastgestelde_versie_id": "provv:wvsv:art-4.3.11:stb-2026-56", "voorgestelde_versie_ids": [], "geconsolideerde_versie_id": "provv:wvsv:art-4.3.11:kwest-wet", "review_ids": [] }, "labels": [ "Wettekst (vastgesteld, nog niet in werking)", "Toelichting beschikbaar" ], "vastgestelde_tekst": { "status": "present", "id": "provv:wvsv:art-4.3.11:stb-2026-56", "documentversie_id": "docv:stb-2026-56:e3e33d868eaa", "bron": { "documentversie_id": "docv:stb-2026-56:e3e33d868eaa", "document": { "id": "doc:stb-2026-56", "titel": "Vaststellingswet Wetboek van Strafvordering (Stb. 2026, 56)", "urls": { "html": "https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2026-56.html", "xml": "https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2026-56.xml", "pdf": "https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2026-56.pdf" }, "officiele_identificaties": [ { "soort": "staatsblad", "waarde": "Stb. 2026, 56" }, { "soort": "dossiernummer", "waarde": "36327" } ] }, "juridische_context": { "brontype": "official_enactment", "wetgevingsfase": "enacted", "publicatiestatus": "published", "inwerkingtreding_status": "not_in_force", "consolidatiekarakter": "not_applicable", "status_bewijs_ids": [ "evidence:46157f0fb01d1ed6", "evidence:ed98a65feb84edbe", "evidence:8c45d0baf16aa816" ], "status_gecontroleerd_op": "2026-11-03", "geldig_vanaf": { "waarde": null, "status": "not_stated" }, "geldig_tot": { "waarde": null, "status": "not_stated" } }, "sha256": "e3e33d868eaad813515d3f14520f88b2f225da1887631510d67b8c5d85fc534d", "opmerkingen": [ "Boeken 7 en 8 zijn in deze wet gereserveerd; zij worden vastgesteld bij Stb. 2026, 57." ] }, "tekstonderdeel_id": "sec:stb-2026-56:art-4.3.11", "tekst": "1. Het bewijs dat de verdachte het feit heeft begaan, kan niet in beslissende mate steunen op mededelingen van een persoon die de verdachte niet heeft kunnen ondervragen, tenzij het recht op een eerlijk proces daardoor niet wordt geschonden.\n2. Het bewijs dat de verdachte het feit heeft begaan, kan niet steunen op mededelingen die de verdachte op grond van een wettelijke verplichting tot het verschaffen van informatie heeft gedaan, tenzij het recht op een eerlijk proces daardoor niet wordt geschonden.", "leden": [ { "id": "sec:stb-2026-56:art-4.3.11/lid-1", "soort": "lid", "nummer": "1", "tekst": "1. Het bewijs dat de verdachte het feit heeft begaan, kan niet in beslissende mate steunen op mededelingen van een persoon die de verdachte niet heeft kunnen ondervragen, tenzij het recht op een eerlijk proces daardoor niet wordt geschonden.", "offset_in_ouder": { "start": 0, "eind": 241 }, "verwijzingen": [], "kinderen": [] }, { "id": "sec:stb-2026-56:art-4.3.11/lid-2", "soort": "lid", "nummer": "2", "tekst": "2. Het bewijs dat de verdachte het feit heeft begaan, kan niet steunen op mededelingen die de verdachte op grond van een wettelijke verplichting tot het verschaffen van informatie heeft gedaan, tenzij het recht op een eerlijk proces daardoor niet wordt geschonden.", "offset_in_ouder": { "start": 242, "eind": 506 }, "verwijzingen": [], "kinderen": [] } ], "juridische_context": { "brontype": "official_enactment", "wetgevingsfase": "enacted", "publicatiestatus": "published", "inwerkingtreding_status": "not_in_force", "consolidatiekarakter": "not_applicable", "status_bewijs_ids": [ "evidence:46157f0fb01d1ed6", "evidence:ed98a65feb84edbe", "evidence:8c45d0baf16aa816" ], "status_gecontroleerd_op": "2026-11-03", "geldig_vanaf": { "waarde": null, "status": "not_stated" }, "geldig_tot": { "waarde": null, "status": "not_stated" } }, "herkomst_analyse": { "vergelijking": {}, "gelijkenis": {}, "conclusie": "primaire_bron", "wijzigingsinstructie_ids": [] }, "bewijs_ids": [ "evidence:b18ef5ceb0dc1f09", "evidence:f9ce714289562f44", "evidence:1bb1c4938cf07024" ], "review_ids": [], "bronlocator": { "xml_pad": "/officiele-publicatie[1]/staatsblad[1]/wet-besluit[1]/wettekst[1]/boek[4]/hoofdstuk[3]/titeldeel[2]/artikel[5]" } }, "voorgestelde_tekst": { "status": "not_stated", "items": [] }, "geconsolideerde_presentatie": { "status": "present", "id": "provv:wvsv:art-4.3.11:kwest-wet", "documentversie_id": "docv:kwest-wet:f48b037c7e4f", "bron": { "documentversie_id": "docv:kwest-wet:f48b037c7e4f", "document": { "id": "doc:kwest-wet", "titel": "Geconsolideerde tekst (KWEST, repository)", "urls": { "repository": "https://code.overheid.nl/Logius/kwest/src/commit/e9b4a2b2de25d0006bdebb11e445ba111a22b4a6/basex/data/wet.xml", "bron_docx": "https://code.overheid.nl/Logius/kwest/src/commit/e9b4a2b2de25d0006bdebb11e445ba111a22b4a6/data-importer/data/260324_Geconsolideerde_versie_vaststellingswetgeving__Staatsblad.docx", "kwest": "https://kwest.overheid.nl/" }, "officiele_identificaties": [] }, "juridische_context": { "brontype": "consolidated_presentation", "wetgevingsfase": "unknown", "publicatiestatus": "published", "inwerkingtreding_status": "not_in_force", "consolidatiekarakter": "projection", "status_bewijs_ids": [ "evidence:230362c00be675b3" ], "status_gecontroleerd_op": "2026-11-03", "geldig_vanaf": { "waarde": null, "status": "not_stated" }, "geldig_tot": { "waarde": null, "status": "not_stated" } }, "sha256": "f48b037c7e4f05b88c4d3fba25429ed34fb3da1a1b421884256dc58b0758df87", "opmerkingen": [ "Ontwikkeldata uit de openbare repository; geen geverifieerde productie-export. Herkomst en status worden per artikel vastgesteld in de reconciliatiestap.", "Herkomstanalyse 2026-11-03: gelijk_aan_kst_36913_2=76, gelijk_aan_stb_2026_56=735, afgeleid_met_wijzigingsinstructies=180, niet_herleid=12, gelijk_aan_stb_2026_57=293, niet_in_consolidatie=1." ] }, "tekstonderdeel_id": "sec:kwest-wet:art-4.3.11", "tekst": "1. Het bewijs dat de verdachte het feit heeft begaan, kan niet in beslissende mate steunen op mededelingen van een persoon die de verdachte niet heeft kunnen ondervragen, tenzij het recht op een eerlijk proces daardoor niet wordt geschonden.\n2. Het bewijs dat de verdachte het feit heeft begaan, kan niet steunen op mededelingen die de verdachte op grond van een wettelijke verplichting tot het verschaffen van informatie heeft gedaan, tenzij het recht op een eerlijk proces daardoor niet wordt geschonden.", "leden": [ { "id": "sec:kwest-wet:art-4.3.11/lid-1", "soort": "lid", "nummer": "1", "tekst": "1. Het bewijs dat de verdachte het feit heeft begaan, kan niet in beslissende mate steunen op mededelingen van een persoon die de verdachte niet heeft kunnen ondervragen, tenzij het recht op een eerlijk proces daardoor niet wordt geschonden.", "offset_in_ouder": { "start": 0, "eind": 241 }, "verwijzingen": [], "kinderen": [] }, { "id": "sec:kwest-wet:art-4.3.11/lid-2", "soort": "lid", "nummer": "2", "tekst": "2. Het bewijs dat de verdachte het feit heeft begaan, kan niet steunen op mededelingen die de verdachte op grond van een wettelijke verplichting tot het verschaffen van informatie heeft gedaan, tenzij het recht op een eerlijk proces daardoor niet wordt geschonden.", "offset_in_ouder": { "start": 242, "eind": 506 }, "verwijzingen": [], "kinderen": [] } ], "juridische_context": { "brontype": "consolidated_presentation", "wetgevingsfase": "enacted", "publicatiestatus": "published", "inwerkingtreding_status": "not_in_force", "consolidatiekarakter": "editorial_compilation", "status_bewijs_ids": [], "status_gecontroleerd_op": "2026-11-03", "geldig_vanaf": { "waarde": null, "status": "not_stated" }, "geldig_tot": { "waarde": null, "status": "not_stated" } }, "herkomst_analyse": { "vergelijking": { "stb-2026-56": "exact", "stb-2026-57": "afwezig", "kst-36913-2": "afwezig" }, "gelijkenis": { "stb-2026-56": 1 }, "conclusie": "gelijk_aan_stb_2026_56", "wijzigingsinstructie_ids": [] }, "bewijs_ids": [ "evidence:a04981e48376a78e", "evidence:bebb36c9702ae7b5", "evidence:81ce5bcafe35b9e6", "evidence:86f1085b616f6a4b" ], "review_ids": [], "bronlocator": { "xml_pad": "/wetgeving[1]/wettekst[1]/boek[4]/hoofdstuk[3]/titeldeel[2]/artikel[5]", "kwest_about_id": "artikel=4.3.11", "kwest_part_id": "artikel=4.3.11" } }, "wijzigingsinstructies_vastgesteld": { "status": "not_stated", "items": [] }, "wijzigingsinstructies_voorgesteld": { "status": "not_stated", "items": [] }, "leden": { "status": "present", "items": [ { "id": "sec:stb-2026-56:art-4.3.11/lid-1", "soort": "lid", "nummer": "1", "tekst": "1. Het bewijs dat de verdachte het feit heeft begaan, kan niet in beslissende mate steunen op mededelingen van een persoon die de verdachte niet heeft kunnen ondervragen, tenzij het recht op een eerlijk proces daardoor niet wordt geschonden.", "offset_in_ouder": { "start": 0, "eind": 241 }, "verwijzingen": [], "kinderen": [] }, { "id": "sec:stb-2026-56:art-4.3.11/lid-2", "soort": "lid", "nummer": "2", "tekst": "2. Het bewijs dat de verdachte het feit heeft begaan, kan niet steunen op mededelingen die de verdachte op grond van een wettelijke verplichting tot het verschaffen van informatie heeft gedaan, tenzij het recht op een eerlijk proces daardoor niet wordt geschonden.", "offset_in_ouder": { "start": 242, "eind": 506 }, "verwijzingen": [], "kinderen": [] } ] }, "normatieve_regels": { "status": "unresolved", "toelichting": "Regelextractie voor dit artikel nog niet uitgevoerd of nog niet beoordeeld.", "items": [] }, "definities": { "status": "not_stated", "items": [] }, "toelichting": { "status": "present", "items": [ { "id": "mvt:36327:721", "soort": "artikelsgewijs", "titelpad": [ "ARTIKELSGEWIJS DEEL", "BOEK 4 BERECHTING", "HOOFDSTUK 3 De beraadslaging, de uitspraak en het eindvonnis", "TITEL 3.2 Bewijs", "Artikel 4.3.11 [ondervragingsrecht; het recht zichzelf niet te belasten]" ], "tekst": "Eerste lid\nRechtspraak van het EHRM inzake het recht op een eerlijk proces, en in het bijzonder het recht om getuigen te ondervragen, heeft er toe geleid dat de afgelopen decennia een aantal wettelijke regels zijn ingevoerd die de bewijskracht van nader omschreven bewijsmiddelen beperken. Latere ontwikkelingen in de rechtspraak van het EHRM brengen evenwel mee dat er geen aanleiding is deze regels in hun huidige vorm in de wet te handhaven.\nDe wet schrijft thans in de eerste plaats voor dat het bewijs dat de verdachte het tenlastegelegde feit heeft begaan, door de rechter niet uitsluitend of in beslissende mate kan worden gegrond op schriftelijke bescheiden houdende verklaringen van personen wier identiteit niet blijkt (het huidige artikel 344a, eerste lid). Deze bepaling is in de jaren negentig ingevoerd door de Wet getuigenbescherming (Stb. 1993, 603). Zij verbood destijds alleen dat de bewijsbeslissing uitsluitend werd gegrond op schriftelijke bescheiden houdende verklaringen van personen wier identiteit niet blijkt. De bepaling is in 2006 aangepast door de Wet afgeschermde getuigen (Stb. 2006, 460). Die wet bracht het wettelijke criterium in overeenstemming met Straatsburgse rechtspraak waaruit destijds kon worden opgemaakt dat een veroordeling niet solely or to a decisive extent op verklaringen van anonieme getuigen mocht berusten (vgl. Kamerstukken II 2003/04, 29 743, nr. 3, p. 23).\nEnkele jaren later paste het EHRM zijn rechtspraak aan. In zijn uitspraak van 15 december 2011, appl. nrs. 26766/05 en 2228/06 (Al-Khawaja en Tahery/het Verenigd Koninkrijk) liet het EHRM de eis los dat het bewijs niet uitsluitend of in beslissende mate op verklaringen van niet ondervraagde getuigen mag berusten. Als er sufficient counterbalancing factors zijn, is artikel 6 EVRM ook bij een dergelijke bewijsconstructie niet geschonden. In latere rechtspraak is die benadering nog weer bijgesteld. Zo kan uit de met negen tegen acht stemmen gewezen uitspraak EHRM 15 december 2015, appl. nr. 9154/10 (Schatschaschwili/Duitsland) (onder meer) worden afgeleid dat ook buiten het geval waarin het bewijs uitsluitend of in beslissende mate op verklaringen van niet ondervraagde getuigen berust, counterbalancing factors van belang kunnen zijn. Uit de overwegingen van het EHRM in de zaken Al-Khawaja en Tahery (par. 127) en uit latere rechtspraak kan daarbij worden afgeleid dat het EHRM de anonieme getuige in beginsel op dezelfde wijze benadert als andere getuigen jegens wie het ondervragingsrecht niet is uitgeoefend (vgl. o.a. EHRM 10 april 2012, appl. nrs. 46099/06 en 46699/06, par. 74 (Ellis, Simms en Martin/Verenigd Koninkrijk).\nTegen deze achtergrond ligt het niet in de rede het huidige eerste lid van artikel 344a ongewijzigd in de wet te behouden. De beperkingen die in dat artikellid besloten liggen kunnen leiden tot een vrijspraak van een ernstig misdrijf, terwijl op de voorliggende bewijsmiddelen een veroordeling kan worden gebaseerd die met het recht op een eerlijk proces verenigbaar is. Daardoor kan op onaanvaardbare wijze tekort worden gedaan aan legitieme aanspraken van slachtoffers en de samenleving op een adequate bestraffing. Aangetekend zij daarbij dat deze aanspraken onder omstandigheden kunnen worden gebaseerd op uit het EVRM voortvloeiende positieve verplichtingen.\nOok een tweede regel die de bewijskracht van nader omschreven bewijsmiddelen betreft, is ingevoerd door de Wet getuigenbescherming (Stb. 1993, 603) en later aangepast door de Wet afgeschermde getuige (Stb. 2006, 460). Een proces-verbaal van een verhoor bij de rechter-commissaris, houdende de verklaring van een persoon die als bedreigde getuige is aangemerkt, dan wel de verklaring van een persoon die als afgeschermde getuige is aangemerkt en wiens identiteit verborgen is gehouden, kan alleen meewerken tot het bewijs dat de verdachte het tenlastegelegde feit heeft begaan, indien ten minste aan twee voorwaarden is voldaan. De eerste voorwaarde is dat de getuige een bedreigde getuige of een afgeschermde getuige is en als zodanig door de rechter-commissaris is gehoord. De tweede voorwaarde is dat het tenlastegelegde feit, voor zover bewezen, een misdrijf betreft als omschreven in het huidige artikel 67, eerste lid, en gezien zijn aard, het georganiseerd verband waarin het is begaan, of de samenhang met andere door de verdachte begane misdrijven, een ernstige inbreuk op de rechtsorde oplevert (zie het huidige artikel 344a, tweede lid).\nDeze bepaling sluit eveneens in onvoldoende mate bij (latere) rechtspraak van het EHRM aan. Dat betreft in de eerste plaats de bijzondere positie die door deze wetsbepaling aan de anonieme getuige wordt toebedeeld. In zijn uitspraak in de zaak Al-Khawaja en Tahery tegen het Verenigd Koninkrijk relativeert het EHRM de verschillen tussen anonieme getuigen en andere getuigen die de verdediging niet heeft kunnen ondervragen, zo werd reeds aangegeven (zie par. 127). Het betreft in de tweede plaats de betekenis die deze bepaling toebedeelt aan het verhoor door de rechter-commissaris als counterbalancing factor. In EHRM 15 december 2015, appl. nr. 9154/10 (Schatschaschwili/Duitsland), somt het EHRM een reeks counterbalancing factors op die bij de afweging van belang zijn (par. 125–131). Het betreft in de derde plaats de gedachte dat bij bedreiging per definitie een met waarborgen omgeven verhoor door de rechter-commissaris noodzakelijk is om een voor het bewijs bruikbare verklaring te verkrijgen. Uit de uitspraak van het EHRM in de zaken Al-Khawaja en Tahery tegen het Verenigd Koninkrijk kan worden afgeleid dat de verdachte zijn recht op een ondervraging van de getuige op de terechtzitting min of meer verspeelt bij bedreiging van de getuige (par. 123). Het betreft in de vierde plaats de gedachte dat de verklaring van een bedreigde getuige alleen bij ernstige delicten voor het bewijs mag worden gebruikt. De rechtspraak van het EHRM biedt voor die gedachte geen steun.\nDat het huidige artikel 344a, tweede lid, niet behouden blijft, betekent niet dat de bijzondere procedure voor bedreigde getuigen verdwijnt, of dat er aanleiding is deze procedure in minder gevallen toe te passen. De procedure blijft haar waarde behouden als een kader waarbinnen op passende wijze recht kan worden gedaan aan de belangen die bij het verhoor van bedreigde getuigen op het spel staan. Hetzelfde geldt voor de procedure die bij het verhoor van een afgeschermde getuige wordt gevolgd. De strikte wettelijke begrenzingen aan de bruikbaarheid van het resultaat van die procedures worden evenwel niet overgenomen. Dat resultaat kan aan het bewijs bijdragen de – niet altijd haarscherpe – grenzen die uit de rechtspraak van het EHRM voortvloeien.\nEen derde regel die de bewijskracht van nader omschreven bewijsmiddelen betreft, is eveneens ingevoerd bij de Wet getuigenbescherming (Stb. 1993, 603), en ziet op andere schriftelijke bescheiden houdende verklaringen van personen wier identiteit niet blijkt. Deze schriftelijke bescheiden kunnen, behoudens voor zover het gaat om het door de rechter-commissaris opgemaakte proces-verbaal van het verhoor van een bedreigde of afgeschermde getuige, alleen meewerken tot het bewijs dat de verdachte het tenlastegelegde feit heeft begaan, indien ten minste is voldaan aan twee voorwaarden: a. de bewezenverklaring vindt in belangrijke mate steun in andersoortig bewijsmateriaal, en b. door of namens de verdachte is niet op enig moment in het geding de wens te kennen gegeven om de in de aanhef bedoelde persoon te ondervragen of te doen ondervragen (het huidige artikel 344a, derde lid).\nOok deze bepaling sluit niet aan bij (latere) rechtspraak van het EHRM. Die rechtspraak brengt niet mee dat elke niet gerealiseerde wens om een persoon wiens identiteit niet blijkt te ondervragen, ertoe moet leiden dat mededelingen die eerder door deze persoon zijn gedaan en die (bijvoorbeeld in een proces-verbaal van een opsporingsambtenaar) op schrift zijn gesteld, voor het bewijs onbruikbaar worden. En uit Europese rechtspraak vloeit sinds de uitspraak van het EHRM in de zaken Al-Khawaja en Tahery evenmin voort dat deze processen-verbaal onder alle omstandigheden slechts een zeer bescheiden rol kunnen spelen in de bewijsconstructie.\nDat deze drie aanvankelijk door de Wet getuigenbescherming ingevoerde regels die de bewijskracht van nader omschreven bewijsmiddelen betreffen door latere ontwikkelingen in de rechtspraak van het EHRM betrekkelijk snel achterhaald zijn, geeft aanleiding om deze bewijsregels ook niet door zeer specifieke andere bewijsregels te vervangen, die op de huidige stand van de Europese rechtspraak zijn toegesneden. Daarbij speelt ook een rol dat dergelijke regels, door het casuïstische karakter van deze rechtspraak, op dit terrein lastig te formuleren zouden zijn.\nWel wordt in dit lid een bewijsregel verwoord die aansluit bij het beslisschema dat het EHRM in Al-Khawaja en Tahery heeft geformuleerd en in Schatschaschwili nader heeft ingekaderd: het bewijs dat de verdachte het feit heeft begaan, kan niet in beslissende mate steunen op mededelingen van een persoon die de verdachte niet heeft kunnen ondervragen, tenzij het recht op een eerlijk proces daardoor niet wordt geschonden. Deze regel is al gedurende lange tijd een vaste, centrale waarde in rechtspraak van het EHRM. Daarmee biedt de wet een handvat bij het inkaderen van de consequenties die de rechtspraak van het EHRM inzake het verhoren van getuigen voor de bewijsbeslissing heeft.\nIn die rechtspraak is van grote betekenis of de bewezenverklaring solely or to a decisive extent is gebaseerd op mededelingen van een persoon die de verdachte niet heeft kunnen ondervragen. In zijn uitspraak in de zaak Al-Khawaja en Tahery tegen het Verenigd Koninkrijk (EHRM 15 december 2011, appl. nr. 26766/05 en 22228/06) gaf het EHRM aan dat het begrip «decisive» moet worden uitgelegd «»as indicating evidence of such significance or importance as is likely to be determinative of the outcome of the case». Artikel 4.3.11, eerste lid, legt in de wet vast dat in het geval een bewezenverklaring in beslissende mate is gebaseerd op untested evidence, de rechter zal moeten nagaan of de veroordeling met artikel 6 EVRM overeen valt te brengen. Verder wordt heel in het algemeen voorgeschreven dat het gebruik als bewijsmiddel van een verklaring of een schriftelijk stuk houdende mededelingen van een persoon van wie de identiteitsgegevens niet volledig bekend zijn, bij betwisting wordt gemotiveerd (zie artikel 4.3.24, onderdeel d). Reijntjes deed eerder een suggestie in deze richting («Onbekend en onbemind. Het Nederlandse bewijsstelsel opnieuw ter discussie», Strafblad 2014, p. 462). In die verplichting wordt uitgedrukt dat, als voorheen, bewijs van getuigen van wie de identiteit niet volledig bekend is met extra behoedzaamheid moet worden benaderd.\nTen overvloede zij nog opgemerkt dat deze beide wetsbepalingen vanzelfsprekend in geen enkel opzicht afbreuk kunnen of willen doen aan de normerende werking die uitspraken van het EHRM thans en in de toekomst voor de bewijsbeslissing hebben. Zij strekken er slechts toe die werking via twee richtsnoeren op hoofdpunten te bevorderen. De Rvdr geeft aan zich te kunnen vinden in deze regeling; zij karakteriseert deze als eenvoudig en is van mening dat zij voldoende ruimte laat voor het maken van een afweging. Op de vraag van de Rvdr waarom in het eerste lid gesproken wordt van een «persoon» en niet van een «getuige» kan worden geantwoord dat de bepaling ook relevantie heeft voor een deskundige, in het geval het ondervragingsrecht niet kon worden uitgeoefend. Dat wordt aangeknoopt bij de term «eerlijk proces» en niet bij de term «goede rechtsbedeling» hangt samen met de achtergrond van deze rechtsregel in rechtspraak van het EHRM. Opgemerkt zij nog dat De Wilde in zijn proefschrift eerder pleitte voor codificatie van het beslismodel dat uit de uitspraak van het EHRM in de zaken Al-Khawaja en Tahery kan worden afgeleid (Stille getuigen. Het recht belastende getuigen in strafzaken te ondervragen, Deventer: Wolters Kluwer 2015, p. 615–619). In zijn meergenoemde artikel geeft hij aan te vermoeden «dat de rechtspraktijk aardig uit de voeten zal kunnen met deze bepaling» («De bewijsregeling in het concept-Wetboek van Strafvordering», www.moderniseringstrafvordering.nl).\nAan de suggestie van het OM om in plaats van de onderhavige bepaling een overweging uit ECLI:NL:HR:2017:1016, NJ 2017/447 m.nt. Kooijmans te codificeren is geen gevolg gegeven. Cruciaal element in die overweging is in welke mate van de verdediging kan worden gevergd dat zij het nodige initiatief tot de uitoefening van het ondervragingsrecht neemt. Met een uitleg van die eis loopt de wetgever het gevaar zich vast te leggen op formuleringen die later op gespannen voet blijken te staan met nieuwe Straatsburgse rechtspraak. Illustratief in dit verband zijn de ontwikkelingen in de rechtspraak van het EHRM over het ondervragingsrecht, in het bijzonder de uitspraak in de zaak Keskin tegen Nederland. Die ontwikkelingen onderstrepen het belang van een abstracte formulering van deze bepaling met een open verwijzing naar het «eerlijk proces». Door in de wet niet nader te concretiseren op welke wijze het eerlijk proces wordt gewaarborgd, blijft de bepaling toekomstbestendig en kan zij meebewegen met de eisen die vanuit Straatsburg worden geformuleerd. Tegelijkertijd geeft zij een duidelijk signaal af naar de rechtspraktijk: de rechtspraak van het EHRM over het ondervragingsrecht speelt ook bij het opzetten en motiveren van de bewijsconstructie een belangrijke rol.\nWat betreft de inhoud van de waarborg van het eerlijk proces, geldt – naar de huidige stand van het recht – het volgende. Aan de beantwoording van de vraag of het proces als geheel eerlijk is geweest, gaat de vraag vooraf of de verdediging haar ondervragingsrecht – waar gewenst – heeft kunnen uitoefenen. De Hoge Raad heeft in verschillende uitspraken nader geconcretiseerd wat de gevolgen zijn van de uitspraak van het EHRM in de zaak Keskin tegen Nederland als het gaat om de beoordeling van verzoeken tot het verhoren van belastende getuigen. Van de verdediging mag niet langer een onderbouwing worden verlangd van het belang dat zij heeft bij het verhoren van een belastende getuige. In de algemene toelichting bij Hoofdstuk 2 kwam deze jurisprudentie al uitgebreider aan de orde. Met betrekking tot het gebruik van verklaringen van niet-ondervraagde getuigen voor het bewijs, blijft het beslissingsschema uit Al-Khawaja en Tahery tegen het Verenigd Koninkrijk (nader uitgewerkt in Schatschaschwili tegen Duitsland, EHRM 15 december 2015, nr. 9154/10) gehandhaafd. Bij de beoordeling of het proces als geheel eerlijk is verlopen (de overall fairness-toets) dient de rechter aandacht te besteden aan «(i) de reden dat het ondervragingsrecht niet kan worden uitgeoefend met betrekking tot een getuige van wie de verklaring voor het bewijs wordt gebruikt, (ii) het gewicht van de verklaring van de getuige, binnen het geheel van de resultaten van het strafvorderlijke onderzoek, voor de bewezenverklaring van het feit, en (iii) het bestaan van compenserende factoren, waaronder ook procedurele waarborgen, die compensatie bieden voor het ontbreken van een ondervragingsgelegenheid» (ECLI:NL:HR:2021:576, r.o. 2.12.2). De Hoge Raad heeft daarbij benadrukt dat de aanwezigheid van een goede reden voor het niet kunnen ondervragen van de getuige en het bestaan van compenserende maatregelen in die beoordeling moeten worden betrokken (ECLI:NL:HR:2021:1418, r.o. 2.4.2), waar hij eerder nog met name de tweede en derde stap van dat beslissingsschema benoemde (ECLI:NL:HR:2017:1016, r.o. 3.2.1). Een overall fairness- toets zoals vereist door het EHRM en de Hoge Raad behelst kortom een toets waarbij alle drie de factoren van het beslissingsschema worden nagelopen en waarbij de eerste factor, het al dan niet bestaan van een goede reden voor het niet verhoren van de getuige, een belangrijke toetssteen is. Bij het ontbreken van een goede reden voor het niet-horen van een belastende getuige, zal de rechter in bepaalde gevallen dan ook gebruik moeten maken van zijn ambtshalve bevoegdheid tot het alsnog oproepen en verhoren van die getuige (vgl. ECLI:NL:HR:2021:576, r.o. 2.12.2).\nTen slotte verdient het volgende opmerking. De overall fairness van het proces zal pas kunnen worden beoordeeld als de rechter zijn bewijsbeslissing neemt. Maar ook tijdens het vooronderzoek moet dit vereiste voor ogen worden gehouden. Dat geldt in het bijzonder waar het gaat om het nemen van compenserende maatregelen, als er een reële kans bestaat dat de verdediging niet in de gelegenheid zal kunnen worden gesteld om een bepaalde getuige te verhoren, bijvoorbeeld vanwege diens kwetsbaarheid. Het is raadzaam dat de betrokken instanties in een dergelijk geval al voorafgaand aan het (mogelijk enige) verhoor van die getuige nadenken over de vraag hoe een (potentieel) gebrek aan een ondervragingsgelegenheid voor de verdediging kan worden gecompenseerd. Gedacht kan worden aan het maken van video-opnamen van het verhoor, het laten opgeven van vragen door de raadsman van de verdachte, of het laten bijwonen van het verhoor door een onafhankelijke, deskundige derde (vgl. artikel 2.3.11, eerste lid, onderdeel a, en de toelichting bij dit artikel), die eventueel wel kan worden verhoord door de verdediging. Het bestaan van dergelijke compenserende maatregelen vormt geen goede reden voor een latere afwijzing van het verzoek de desbetreffende getuige te verhoren (vgl. M.J. Dubelaar en K.M. Pitcher, «Post-Keskin: enkele reflecties op de nieuwe lijn van de Hoge Raad inzake de uitoefening van het ondervragingsrecht», Strafblad 2021, nr. 4, p. 142). Niets staat echter eraan in de weg dat de betrokken instanties in gevallen waarin het denkbaar is dat er een goede reden zal bestaan om de verdediging een aparte ondervragingsgelegenheid te ontzeggen, reeds bij het ondervragen van de getuige voorzien in maatregelen die het voor de verdediging mogelijk maken om de betrouwbaarheid van de getuige zo goed mogelijk te toetsen.\nTweede lid\nDit lid formuleert eveneens een regel over de bewijskracht van bewijsmiddelen die met rechtspraak van het EHRM verband houdt. Deze tweede, basale rechtsregel inzake bruikbaarheid van bewijs in relatie tot verdedigingsrechten ziet op situaties waarin de burger op basis van een verplichting daartoe informatie heeft verschaft. Uit EHRM 17 december 1996, appl. nr. 19187/91 (Saunders/Verenigd Koninkrijk), kan worden afgeleid dat het EVRM zich in beginsel niet verzet tegen dergelijke verplichtingen. Maar het gebruik als bewijsmiddel van mededelingen die op grond van een wettelijke verplichting daartoe zijn verstrekt kan er wel toe leiden dat artikel 6 EVRM (in het bijzonder the right not to incriminate oneself) is geschonden.\nIn deze bepaling wordt uitgedrukt dat indien sprake is van mededelingen die de verdachte op grond van een wettelijke verplichting tot het verschaffen van informatie heeft gedaan, de rechter zich ervan dient te vergewissen dat het recht op een eerlijk proces niet wordt geschonden in het geval deze mededelingen aan een bewezenverklaring ten grondslag worden gelegd. In sommige gevallen maken specifieke wetsbepalingen een dergelijk onderzoek overbodig. Artikel 24 Wet op de Parlementaire Enquête bijvoorbeeld verbiedt dat een eventuele belastende verklaring wordt gebruikt tegen degene die haar aflegde. Daarmee is gegeven dat deze verklaring niet aan een bewezenverklaring ten grondslag kan worden gelegd. Het ligt evenwel niet altijd zo duidelijk.\nVan een uitzondering op het bewijsverbod dat uit Saunders kan worden afgeleid was bijvoorbeeld sprake in EHRM 29 juni 2007, appl. nr. 15809/02 en 25624/02, NJ 2008/25 m.nt. Alkema (O'Halloran and Francis/Verenigd Koninkrijk). Daarin ging het om de vraag of de kentekenhouder wettelijk verplicht kan worden de naam van de bestuurder bekend te maken als geconstateerd is dat met zijn auto een snelheidsovertreding is begaan. Het EHRM gaf aan dat het recht om zichzelf niet te incrimineren geen absoluut recht is. Het EHRM overwoog onder meer dat de wettelijke plicht om de bestuurder bekend te maken deel uitmaakt van een regime van wetshandhaving waaraan de eigenaar van een auto geacht kan worden zich min of meer vrijwillig te hebben onderworpen. Dat maakt duidelijk dat bij mededelingen die zijn verstrekt op basis van verplichtingen in ordeningswetgeving in veel gevallen een uitzondering kan worden aangenomen op het verbod, deze mededelingen voor het bewijs te gebruiken.\nGeen bewijsregel voor verklaringen van kroongetuigen\nDe wettelijke regeling van het bewijs kent thans nog een bepaling die de bewijskracht van een nader omschreven bewijsmiddel betreft. Het bewijs dat de verdachte het tenlastegelegde feit heeft begaan, kan door de rechter niet uitsluitend worden aangenomen op grond van verklaringen van getuigen met wie op grond van het huidige artikel 226h, derde lid, of het huidige artikel 226k een afspraak is gemaakt (zie het huidige artikel 344a, vierde lid). Deze wettelijke bewijsregel heeft een beperkte reikwijdte. Uit de regel unus testis nullus testis vloeit al voort dat het bewijs dat de verdachte het tenlastegelegde feit heeft begaan, niet uitsluitend kan worden aangenomen op de verklaring(en) van één getuige, en dus ook niet op de verklaring(en) van een kroongetuige.\nDeze regel is dan ook niet overgenomen. Zij is, net als de huidige regel die bepaalt dat opgaven van de verdachte slechts «te zijnen aanzien» gelden, gebaseerd op zorgen over de betrouwbaarheid van de mededelingen waar zij op ziet. In de toelichting op artikel 4.3.9 werd reeds aangegeven dat en waarom deze beperking van de bewijskracht van de opgave van de verdachte niet is gehandhaafd. Het oordeel of de bewezenverklaring mede op de mededelingen van een andere verdachte gebaseerd kan worden, is aan de rechter. Het ligt in de rede bij deze regel, die een veel minder sterke beperking van de bewijskracht van de verklaringen van kroongetuigen bevat dan de wetgever van 1926 bij medeverdachten wilde realiseren, een vergelijkbare redenering te volgen. Het oordeel of, in het bijzondere geval dat de verklaring van een kroongetuige enkel steun vindt in de verklaring van een andere kroongetuige, uit deze bewijsmiddelen buiten redelijke twijfel volgt dat de verdachte het feit heeft begaan, is aan de rechter. Een geval waarin de afweging zo scherp ligt heeft zich overigens ook nog niet voorgedaan.\nOok bij dit bewijsmiddel is wel voorgeschreven dat het gebruik voor het bewijs bij betwisting wordt gemotiveerd (artikel 4.3.24, onderdeel e).", "bron": { "documentversie_id": "docv:kwest-toelichting-36327:418eb8932339", "document": { "id": "doc:kwest-toelichting-36327", "titel": "Toelichting 36327 (KWEST-structuur)", "urls": { "repository": "https://code.overheid.nl/Logius/kwest/src/commit/e9b4a2b2de25d0006bdebb11e445ba111a22b4a6/basex/data/toelichting-36327.xml" }, "officiele_identificaties": [ { "soort": "dossiernummer", "waarde": "36327" } ] }, "juridische_context": { "brontype": "explanatory_memorandum", "wetgevingsfase": "enacted", "publicatiestatus": "published", "inwerkingtreding_status": "not_applicable", "consolidatiekarakter": "editorial_compilation", "status_bewijs_ids": [ "evidence:8c45d0baf16aa816" ], "status_gecontroleerd_op": "2026-11-03", "geldig_vanaf": { "waarde": null, "status": "not_stated" }, "geldig_tot": { "waarde": null, "status": "not_stated" } }, "sha256": "418eb8932339d45f33411406dd035f210fd6666c9faacdf213f429f47cc4f407", "opmerkingen": [ "Door de KWEST data-importer uit de officiële Kamerstuk-XML afgeleide structuur; passages worden tegen de officiële XML gecontroleerd op tekstverlies." ] }, "verificatie": { "officieel_documentversie_id": "docv:kst-36327-3:e1b226686555", "status": "verified", "methode": "langste passage (≥40 tekens) genormaliseerd teruggezocht in officiële Kamerstuk-XML" }, "label": "Toelichting" } ] }, "verwijzingen": { "status": "not_stated", "verwijst_naar": [], "verwezen_door": [] }, "transponering": { "status": "present", "tabelversie": "2023-07-06", "toelichting": "Alleen koppeling (maps_to); geen gelijkwaardigheid of ongewijzigde inhoud. De huidige tekst is een fragment uit de tabel.", "items": [ { "schema_version": "1.0.0", "id": "trans:nieuw_huidig:4.3.11:1", "type": "transponering", "richting": "nieuw_huidig", "tabelversie": "2023-07-06", "documentversie_id": "docv:kwest-transponering-nieuw-huidig:9628056285be", "nieuw": { "artikel": "4.3.11", "lid": "1", "verwijzing_tekst": null, "tekst": "Het bewijs dat de verdachte het feit heeft begaan, kan niet in beslissende mate steunen op mededelingen van een persoon die de verdachte niet heeft kunnen ondervragen, tenzij het recht op een eerlijk proces daardoor niet wordt geschonden." }, "huidig": { "artikel": "344a", "lid": "1", "verwijzing_tekst": "344a, 1; nieuw", "tekst": "Het bewijs dat de verdachte het ten laste gelegde feit heeft begaan, kan door de rechter niet uitsluitend of in beslissende mate worden gegrond op schriftelijke bescheiden houdende verklaringen van personen wier identiteit niet blijkt." }, "koppelingstype": "maps_to", "bron_opmerking": "tabel: deels nieuw", "tekstovereenkomst_met_vastgestelde_tekst": "exact", "bepaling_id": "prov:wvsv:art-4.3.11", "bewijs_ids": [ "evidence:d0e39221b914e176" ] }, { "schema_version": "1.0.0", "id": "trans:nieuw_huidig:4.3.11:2", "type": "transponering", "richting": "nieuw_huidig", "tabelversie": "2023-07-06", "documentversie_id": "docv:kwest-transponering-nieuw-huidig:9628056285be", "nieuw": { "artikel": "4.3.11", "lid": "2", "verwijzing_tekst": null, "tekst": "Het bewijs dat de verdachte het feit heeft begaan, kan niet steunen op mededelingen die de verdachte op grond van een wettelijke verplichting tot het verschaffen van informatie heeft gedaan, tenzij het recht op een eerlijk proces daardoor niet wordt geschonden." }, "huidig": { "artikel": null, "lid": null, "verwijzing_tekst": "nieuw", "tekst": null }, "koppelingstype": "new_provision", "bron_opmerking": null, "tekstovereenkomst_met_vastgestelde_tekst": "exact", "bepaling_id": "prov:wvsv:art-4.3.11", "bewijs_ids": [ "evidence:1221ec869087f9dc" ] }, { "schema_version": "1.0.0", "id": "trans:huidig_nieuw:344a:1", "type": "transponering", "richting": "huidig_nieuw", "tabelversie": "2023-07-06", "documentversie_id": "docv:kwest-transponering-huidig-nieuw:d3117a9cd6d1", "nieuw": { "artikel": "4.3.11", "lid": "1", "verwijzing_tekst": "4.3.11, 1", "tekst": "1. Het bewijs dat de verdachte het feit heeft begaan, kan niet in beslissende mate steunen op mededelingen van een persoon die de verdachte niet heeft kunnen ondervragen, tenzij het recht op een eerlijk proces daardoor niet wordt geschonden." }, "huidig": { "artikel": "344a", "lid": "1", "verwijzing_tekst": null, "tekst": "Het bewijs dat de verdachte het ten laste gelegde feit heeft begaan, kan door de rechter niet uitsluitend of in beslissende mate worden gegrond op schriftelijke bescheiden houdende verklaringen van personen wier identiteit niet blijkt." }, "koppelingstype": "maps_to", "bron_opmerking": null, "tekstovereenkomst_met_vastgestelde_tekst": "exact", "bepaling_id": "prov:wvsv:art-4.3.11", "bewijs_ids": [ "evidence:806c41ce142494bd" ] } ] }, "openstaande_punten": { "status": "not_stated", "items": [] }, "bronnen": [ { "documentversie_id": "docv:stb-2026-56:e3e33d868eaa", "document": { "id": "doc:stb-2026-56", "titel": "Vaststellingswet Wetboek van Strafvordering (Stb. 2026, 56)", "urls": { "html": "https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2026-56.html", "xml": "https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2026-56.xml", "pdf": "https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2026-56.pdf" }, "officiele_identificaties": [ { "soort": "staatsblad", "waarde": "Stb. 2026, 56" }, { "soort": "dossiernummer", "waarde": "36327" } ] }, "juridische_context": { "brontype": "official_enactment", "wetgevingsfase": "enacted", "publicatiestatus": "published", "inwerkingtreding_status": "not_in_force", "consolidatiekarakter": "not_applicable", "status_bewijs_ids": [ "evidence:46157f0fb01d1ed6", "evidence:ed98a65feb84edbe", "evidence:8c45d0baf16aa816" ], "status_gecontroleerd_op": "2026-11-03", "geldig_vanaf": { "waarde": null, "status": "not_stated" }, "geldig_tot": { "waarde": null, "status": "not_stated" } }, "sha256": "e3e33d868eaad813515d3f14520f88b2f225da1887631510d67b8c5d85fc534d", "opmerkingen": [ "Boeken 7 en 8 zijn in deze wet gereserveerd; zij worden vastgesteld bij Stb. 2026, 57." ] }, { "documentversie_id": "docv:kwest-wet:f48b037c7e4f", "document": { "id": "doc:kwest-wet", "titel": "Geconsolideerde tekst (KWEST, repository)", "urls": { "repository": "https://code.overheid.nl/Logius/kwest/src/commit/e9b4a2b2de25d0006bdebb11e445ba111a22b4a6/basex/data/wet.xml", "bron_docx": "https://code.overheid.nl/Logius/kwest/src/commit/e9b4a2b2de25d0006bdebb11e445ba111a22b4a6/data-importer/data/260324_Geconsolideerde_versie_vaststellingswetgeving__Staatsblad.docx", "kwest": "https://kwest.overheid.nl/" }, "officiele_identificaties": [] }, "juridische_context": { "brontype": "consolidated_presentation", "wetgevingsfase": "unknown", "publicatiestatus": "published", "inwerkingtreding_status": "not_in_force", "consolidatiekarakter": "projection", "status_bewijs_ids": [ "evidence:230362c00be675b3" ], "status_gecontroleerd_op": "2026-11-03", "geldig_vanaf": { "waarde": null, "status": "not_stated" }, "geldig_tot": { "waarde": null, "status": "not_stated" } }, "sha256": "f48b037c7e4f05b88c4d3fba25429ed34fb3da1a1b421884256dc58b0758df87", "opmerkingen": [ "Ontwikkeldata uit de openbare repository; geen geverifieerde productie-export. Herkomst en status worden per artikel vastgesteld in de reconciliatiestap.", "Herkomstanalyse 2026-11-03: gelijk_aan_kst_36913_2=76, gelijk_aan_stb_2026_56=735, afgeleid_met_wijzigingsinstructies=180, niet_herleid=12, gelijk_aan_stb_2026_57=293, niet_in_consolidatie=1." ] } ] }