Artikel 4.3.14

Toelichting ARTIKELSGEWIJS DEEL › BOEK 4 BERECHTING › HOOFDSTUK 3 De beraadslaging, de uitspraak en het eindvonnis › TITEL 3.3 Processuele sancties › Artikel 4.3.14 [bewijsuitsluiting] · Toelichting 36327 (KWEST-structuur) · verificatie tegen officiële XML: verified · bron

Algemeen

Het eerste lid bepaalt dat indien bij het opsporingsonderzoek of de vervolging bij de verkrijging van bewijsmiddelen onrechtmatig is gehandeld, deze bewijsmiddelen kunnen bijdragen aan het bewijs van het tenlastegelegde feit tenzij het belang van een goede rechtsbedeling zich daartegen verzet. Het tweede lid bepaalt dat het belang van een goede rechtsbedeling bij onrechtmatig handelen door het openbaar ministerie of opsporingsambtenaren kan meebrengen dat de resultaten worden uitgesloten van het bewijs met als doel te bevorderen dat in overeenstemming met de geschonden norm wordt gehandeld.

De NOvA stelt voor de regel van het eerste lid om te draaien. Uitgangspunt zou moeten zijn dat bewijsmiddelen niet kunnen bijdragen aan het bewijs indien bij de verkrijging onrechtmatig is gehandeld. Aan dit voorstel is geen gevolg gegeven. Regel is dat een bewijsmiddel aan een bewezenverklaring ten grondslag kan worden gelegd, ook als aan de verkrijging een onrechtmatigheid kleeft. De uitzondering bestaat als het belang van een goede rechtsbedeling zich tegen dat gebruik verzet. Deze benadering sluit aan bij de realiteit van de strafvordering, waarin een onrechtmatigheid nu en in de toekomst slechts in een beperkt aantal gevallen tot bewijsuitsluiting leidt. In ECLI:NL:HR:2020:1889, NJ 2021/169 heeft de Hoge Raad opnieuw bevestigd dat in gevallen waarin het recht op een eerlijk proces niet (rechtstreeks) aan de orde is, maar een ander voorschrift of rechtsbeginsel is geschonden, als uitgangspunt geldt dat de omstandigheid dat de verkrijging van onderzoeksresultaten gepaard is gegaan met een vormverzuim dat op dat voorschrift of rechtsbeginsel betrekking heeft, niet eraan in de weg staat dat die resultaten voor het bewijs worden gebruikt. Het eerste lid sluit daarbij aan.

Artikel 4.3.14 wijkt daarmee af van het huidige artikel 359a. Daarin staat, heel in het algemeen, dat de rechtbank kan bepalen dat de resultaten van het onderzoek die door het verzuim zijn verkregen, niet mogen bijdragen aan het bewijs van het tenlastegelegde feit.

Het opsporingsonderzoek of de vervolging

Artikel 4.3.14 beperkt de toepassing van bewijsuitsluiting als processuele sanctie niet tot onrechtmatig handelen in de opsporing, maar strekt zich ook uit tot de fase van vervolging, waaronder mede verstaan de berechting. De formulering van artikel 4.3.14 brengt mee dat onrechtmatig handelen tijdens het onderzoek op de zitting in beginsel ook tot bewijsuitsluiting kan leiden. Te denken valt aan het verzuim de verdachte de cautie te geven. De verwachting is dat zich tijdens het onderzoek op de zitting zelden een verzuim zal voordoen dat tot bewijsuitsluiting aanleiding geeft. Maar indien dat in een concreet geval anders zou liggen, moet de verklaring als bewijs kunnen worden uitgesloten. In dat opzicht wordt een andere lijn gekozen dan bij de invoering van het huidige artikel 359a (Kamerstukken II 1993/94, 23 705, nr. 3, p. 24). In de adviezen is deze keuze en de onderliggende analyse niet bestreden.

Onderzoek dat tot verkrijging van voor het bewijs bruikbaar materiaal leidt, vindt gewoonlijk plaats in het kader van de opsporing of de vervolging. Daarbuiten zijn ook slechts in beperkte mate bevoegdheden beschikbaar die een zo ernstige inbreuk maken op rechten van personen dat het onrechtmatig aanwenden daarvan tot bewijsuitsluiting kan leiden. In de gevallen waarin dat anders is, ligt het evenwel in de rede de weg te volgen die de Hoge Raad bij de onrechtmatige lijfsvisitatie heeft gewezen (ECLI:NL:HR:2007:AZ8795, NJ 2008/14 m.nt. Reijntjes). Dat wordt mogelijk gemaakt door overeenkomstige toepassing van dit artikel op grond van artikel 4.3.16.

Onrechtmatig handelen «bij» de verkrijging

Ook het vereiste verband tussen onrechtmatig handelen en bewijsmateriaal is anders geformuleerd dan in het huidige artikel 359a. Dat laatste artikel spreekt van resultaten die «door» het verzuim zijn verkregen. Het eerste lid van het hier toegelichte artikel maakt bewijsuitsluiting mogelijk als «bij» de verkrijging onrechtmatig is gehandeld. Die formulering doet recht aan de omstandigheid dat in veel gevallen niet een causaal verband tussen het onrechtmatig handelen en het bewijs kan en behoeft te worden vastgesteld. Een voorbeeld is het consultatierecht. Als dat recht niet is nageleefd, wordt de verklaring die de verdachte heeft afgelegd uitgesloten als bewijs. De rechter behoeft niet vast te stellen dat de verdachte gezwegen zou hebben als hij wel een advocaat had geconsulteerd. Iets vergelijkbaars geldt als aan de verdachte niet de cautie is gegeven. Bewijsuitsluiting is in dat geval in beginsel aangewezen; een causaal verband tussen het verzuim en de verklaring behoeft niet te worden vastgesteld.

Ook in andere situaties wordt het causaal verband tussen onrechtmatig handelen en het verkregen bewijs niet altijd centraal gesteld. In HR 13 november 1984, NJ 1985/295 was een fout gemaakt bij de inverzekeringstelling. De verdachte was daardoor ten onrechte vastgehouden. In die tijd legde hij een bekentenis af. De Hoge Raad overwoog dat de «enkele omstandigheid» dat de verdachte bekende op een tijdstip waarop hij vrij had moeten zijn geen bewijsuitsluiting meebrengt. In dezelfde lijn ligt ECLI:NL:HR:2007:AZ8411, NJ 2008/145 m.nt. Schalken. Daaruit volgt dat de enkele omstandigheid dat een bevel tot afname van celmateriaal voor DNA-onderzoek is uitgevoerd tijdens een inverzekeringstelling die de rechter-commissaris nadien onrechtmatig heeft geoordeeld, er niet toe leidt dat de resultaten van dat DNA-onderzoek niet tot het bewijs kunnen bijdragen.

In ECLI:NL:HR:2008:BC9956, NJ 2008/593 m.nt. Schalken stond wel centraal of van een causaal verband sprake was. De verdachte had een bekentenis afgelegd nadat hem het resultaat was voorgehouden van een geuridentificatieproef die niet conform de regels was uitgevoerd. De Hoge Raad oordeelde het niet aannemelijk dat de aanvrager deze bekentenis had afgelegd uitsluitend als gevolg van het hem voorgehouden resultaat van de geuridentificatieproef. In dezelfde lijn ligt ECLI:NL:HR:2014:2670, NJ 2014/461 m.nt. Schalken. De verdachte had een bekentenis afgelegd nadat hij was geconfronteerd met geheimhoudersgesprekken. Het hof had niet alleen deze gesprekken en de bekentenis van het bewijs uitgesloten, maar ook het «overig bewijs in het dossier», nu dat enkel op grond van die verklaring zou zijn tot stand gekomen. Tot dat bewijs behoorden processen-verbaal van de politie inhoudende dat de verdachte opnieuw verklaarde over tenlastegelegde feiten, politieagenten locaties aanwees waar zich wapens en munitie bevonden, dat naar aanleiding daarvan doorzoekingen hadden plaatsgevonden en dat daarbij wapens, munitie en verdovende middelen waren aangetroffen. De Hoge Raad was van oordeel dat de motivering van het hof tekortschoot nu in cassatie niet met voldoende precisie kon worden getoetst in hoeverre het andere bewijsmateriaal uitsluitend en rechtstreeks door uitgesloten bewijsmateriaal was verkregen.

De eis dat «bij» de verkrijging van bewijsmiddelen onrechtmatig is gehandeld, zal er mede tegen de achtergrond van het voorgaande veelal aan in de weg staan dat in een strafzaak gevolgen worden verbonden aan onrechtmatig handelen in het kader van een andere strafzaak (tenzij dit handelen van bepalende invloed is geweest op het opsporingsonderzoek of de vervolging, in welk geval via artikel 4.3.16 en in lijn met de jurisprudentie van de Hoge Raad een sanctie kan worden toegepast). Ook in dit opzicht brengt de andere inrichting van de wettelijke regeling van processuele sancties niet mee dat de strafrechter in de toekomst tot andere uitkomsten dient te komen, of verzoeken om het horen van getuigen in verband met beweerdelijke onregelmatigheden in een ander opsporingsonderzoek in ruimere mate zou moeten honoreren. De gewijzigde formulering strekt ertoe het verband tussen het onrechtmatig handelen en het bewijsmateriaal dat in de rechtspraak geëist wordt, beter tot uitdrukking te brengen. De wijziging beoogt niet verandering te brengen in de gevallen waarin dat verband wordt aangenomen.

Bewijsuitsluiting met als doel normconform handelen te bevorderen: het tweede lid

Een aanvullende regel is wel geformuleerd voor het geval van onrechtmatig handelen door het openbaar ministerie of opsporingsambtenaren. Bepaald wordt dat het belang van een goede rechtsbedeling in dat geval kan meebrengen dat de resultaten worden uitgesloten van het bewijs met als doel te bevorderen dat in overeenstemming met de geschonden norm wordt gehandeld. Deze regel sluit aan bij de al eerdergenoemde rechtspraak van de Hoge Raad (ECLI:NL:HR:2020:1889, NJ 2021/169; ECLI:NL:HR:2013:BY5321, NJ 2013/308). De Hoge Raad onderscheidt daarin twee redenen om gebruik te maken van de bevoegdheid tot toepassing van bewijsuitsluiting. De eerste is dat toepassing noodzakelijk kan zijn ter verzekering van het recht van de verdachte op een eerlijk proces. De Hoge Raad wijst daarbij op rechtspraak over het consultatierecht en over het door de verdachte afleggen van verklaringen tegenover een undercoveragent. De Hoge Raad overweegt voorts – en dat is de tweede reden – dat bewijsuitsluiting bij een ernstige schending van andere voorschriften of rechtsbeginselen (dan het recht op een eerlijk proces) onder omstandigheden noodzakelijk kan worden geacht als rechtsstatelijke waarborg en als middel om met de opsporing en vervolging belaste ambtenaren te weerhouden van onrechtmatig optreden en daarmee als middel om te voorkomen dat vergelijkbare vormverzuimen in de toekomst zullen plaatsvinden. Daarbij noemt hij als voorbeelden een onrechtmatige lijfsvisitatie en het afbreuk doen aan het professionele verschoningsrecht.

Toezicht op strafvorderlijk overheidsoptreden

Bij de toepassing van deze grond voor bewijsuitsluiting staan niet zozeer de geschonden rechten van de verdachte in de concrete strafzaak centraal, maar vooral het gemeenschapsbelang bij normconform handelen door opsporingsambtenaren en het openbaar ministerie. De rechter heeft daarmee een rol in het toezicht op strafvorderlijk handelen. Het uitgangspunt daarbij is dat de rechter zich terughoudend opstelt. Niettemin kunnen deze bepalingen een zekere ventielfunctie hebben. De regeling van processuele sancties legt de rechter immers niet aan banden, maar laat ruimte voor rechterlijke rechtsontwikkeling in het licht van gewijzigde omstandigheden. De nieuwe regeling van processuele sancties beoogt een adequate basis te verschaffen voor het uitoefenen van rechterlijk toezicht op de opsporing.

Dit wetsvoorstel levert overigens ook op andere wijze een bijdrage aan het houden van adequaat toezicht. In de literatuur is gewezen op samenhang tussen normering en toezicht in de opsporing (M. Samadi, Normering en toezicht in de opsporing, Den Haag: Boom juridisch 2020, m.n. hoofdstuk 9). Het huidige strafvorderlijke normenkader, dat bestaat uit een grote hoeveelheid onderling zeer uiteenlopende normen, vastgelegd op verschillende wetgevingsniveaus en in nationale en Europese jurisprudentie, wordt daarin aangemerkt als zeer complex. De vereenvoudiging van het opsporingsonderzoek en de versterking van het Wetboek van Strafvordering als bron van strafprocesrecht waarin dit wetsvoorstel voorziet, kunnen de normnaleving door opsporingsambtenaren bevorderen. En in ieder geval wordt met een overzichtelijker en toegankelijker strafprocesrecht het houden van adequaat toezicht gefaciliteerd.

Toezicht op de naleving van strafvorderlijke normen is niet een taak van de rechter alleen, maar ook van de officier van justitie en andere toezichthouders. De rechter is niet in staat om als enige instantie de rechtmatigheid en integriteit van strafvorderlijk overheidshandelen te bewaken (zie ECLI:NL:HR:2020:1889, NJ 2021/169 m.nt. Jörg). De omstandigheid dat de rechter het belang van normconform handelen door politie en justitie bij de beslissing inzake bewijsuitsluiting betrekt, doet dus niet af aan het belang van andere vormen van toezicht op de rechtmatigheid van het handelen van politie en justitie. Ook staat dit niet in de weg aan het versterken of het in het leven roepen van andere vormen van toezicht. Zie in dat verband onder meer M.J. Borgers, «De toekomst van artikel 359a Sv», DD 2012, p. 257 e.v., die het belang van een integrale kwaliteitscontrole benadrukt; R. Kuiper, Vormfouten. Juridische consequenties van vormverzuimen in strafzaken, Deventer: Kluwer 2014, p. 592 e.v., die voorstelt een «databank vormverzuimen» in het leven te roepen: E. Devroe, M. Malsch, J. Matthys, G. Minderman, Toezicht op strafvorderlijk overheidsoptreden, 2017, en Y. Buruma, «Het gemoderniseerde Wetboek van Strafvordering: de Boeken 3 tot en met 6. Enige onorthodoxe reflecties», RM Themis 2018, p. 179. Een belangrijk aspect is ook hoe de politie en andere opsporingsorganisaties intern omgaan met het voorkomen van onrechtmatig handelen, mede naar aanleiding van door de rechter in concrete strafzaken vastgestelde gebreken. Zie M. Goos, «Vormverzuimen bij de politie», Strafblad 2019/1, p. 5–10.

Op dit moment vindt toezicht op het strafvorderlijk overheidsoptreden plaats op basis van een samenstel van interne kwaliteitsborging en toezicht binnen de opsporingsdiensten, toestemmingsvereisten voor het inzetten van bevoegdheden en gezagsmatig toezicht door de officier van justitie en extern toezicht door bevoegde instanties, zoals de Inspectie Justitie en Veiligheid. Het betreft toezicht dat vooraf, gedurende de inzet van de bevoegdheden en achteraf plaatsvindt. Daarbij speelt ten eerste de hulpofficier van justitie een rol. Deze politiefunctionaris voert intern controle uit op de inzet van diverse bevoegdheden in het opsporingsonderzoek. Het merendeel van de inzet van deze bevoegdheden wordt vervolgens ook gecontroleerd door de officier van justitie vanuit het openbaar ministerie. De inzet van de meest ingrijpende bevoegdheden wordt vervolgens ook gecontroleerd door de rechter-commissaris, wiens rol in het nieuwe wetboek wordt verstevigd. De controle op de inzet van die bevoegdheden vindt bovendien in ieder opsporingsonderzoek plaats waarin deze bevoegdheden worden uitgeoefend. Doordat de inzet van bepaalde bevoegdheden is gekoppeld aan bepaalde termijnen, vindt er op gezette tijden opnieuw een afweging plaats over voortzetting van de inzet van de bevoegdheid. Bij zaken die ter berechting worden aangebracht vindt toezicht plaats door de zittingsrechter. Ten slotte heeft de Inspectie Justitie en Veiligheid een meer systeemgerichte toezichtstaak. Naast deze wettelijke waarborgen en instituties zijn er aanvullende waarborgen bij ketenpartners ingesteld waarbij het eigen handelen zoveel mogelijk extern getoetst wordt.

De politie en andere opsporingsdiensten treden bij de uitoefening van de opsporingstaak op onder gezag van de officier van justitie. Deze kan aan opsporingsambtenaren de nodige bevelen geven. Bij de uitoefening van het gezag heeft de officier van justitie niet alleen een juridische verantwoordelijkheid, maar ook een betrokkenheid die zowel inhoudelijk als afstandelijk is. Deze betrokken distantie is nodig om te bewaken dat het belang van waarheidsvinding en dat van rechtsbescherming met elkaar in evenwicht blijven. De officier van justitie moet zich daarbij een zo volledig mogelijk beeld vormen van de feiten om op basis daarvan tot een zorgvuldige afweging en beslissing te kunnen komen over de inzet van bevoegdheden en (andere) vervolgbeslissingen over de aanpak van het onderzoek. Daarnaast heeft de officier van justitie een zelfstandig toetsende rol ten aanzien van in te zetten tactieken. De Inspectie Justitie en Veiligheid is onder meer belast met het toezicht op de uitvoering van wet- en regelgeving op het terrein van de strafvordering. Dit krijgt vorm door het verrichten van onderzoeken naar de kwaliteit van de taakuitvoering en de naleving van regels en normen. Ook voert de inspectie periodiek toezicht uit op de inzet van de bevoegdheid door de politie om een geautomatiseerd werk dat in gebruik is bij een verdachte, heimelijk en op afstand binnen te dringen. Bij de politie vindt voorts toezicht plaats door de korpschef, die belast is met het beheer en de leiding van de politie. Dit omvat onder meer het personeelsbeleid en het voeren van een integriteitsbeleid. De Minister van Justitie en Veiligheid kan de korpschef algemene en bijzondere aanwijzingen geven met betrekking tot de uitoefening van diens taken en bevoegdheden. Ook valt de politie onder het wettelijk geregeld politietuchtrecht, op grond waarvan politieambtenaren disciplinair kunnen worden gestraft voor onrechtmatig handelen in de opsporing. Tot slot kunnen burgers klagen over de gedragingen van ambtenaren van de politie. Deze klachten worden in eerste instantie behandeld door professionele klachtbehandelaars van de politie. Als de klager geen vertrouwen heeft in deze aanpak, of als deze aanpak niet tot tevredenheid bij de klager leidt, wordt de klacht voorgelegd aan een externe klachtencommissie voor de politie met onafhankelijke leden. Indien klagers na behandeling door de externe klachtencommissie niet tevreden zijn, kunnen zij hun klacht vervolgens nog voorleggen aan de Nationale ombudsman.

Voor wat betreft het openbaar ministerie is van belang dat de procureur-generaal bij de Hoge Raad op grond van artikel 122, eerste lid, van de Wet op de rechterlijke organisatie toezicht uitoefent op het openbaar ministerie. In de afgelopen jaren heeft de procureur-generaal dit toezicht uitgeoefend in de vorm van het uitvoeren van diverse onderzoeken op het gebied van specifieke taken van het openbaar ministerie, zoals de naleving van de wet door het openbaar ministerie bij de uitvoering van de Wet DNA bij veroordeelden (2018) en bij het uitvaardigen van strafbeschikkingen (2014, 2017 en 2022). Na in het eerste onderzoek over de strafbeschikking diverse gebreken in de toepassingspraktijk te hebben gesignaleerd, constateerde de procureur-generaal bij de Hoge Raad in een vervolgonderzoek dat het openbaar ministerie de conclusies en aanbevelingen uit het eerste rapport had opgevolgd en dat het door het openbaar ministerie ingezette verbeterprogramma Strafvordering OM2020 daar evenzeer van getuigde. Uit het meest recente onderzoek (november 2022) van de procureur-generaal blijkt dat bij het uitvaardigen van strafbeschikkingen het openbaar ministerie grotendeels voldoet aan de daaraan gestelde wettelijke vereisten, maar dat ook op een aantal punten verbetering nodig is. Het College van procureurs-generaal heeft aangegeven erop toe te zullen zien dat de aanknopingspunten uit dit toezichtsrapport zullen worden aangegrepen om de kwaliteit van de OM-strafbeschikking verder te ontwikkelen. Sinds 2020 is het toezicht van de procureur-generaal geïntensiveerd. Sindsdien doet deze ook onderzoek naar aanleiding van incidenten of uitvoering in het algemeen. Hiertoe werkt de procureur-generaal samen met de Inspectie Justitie en Veiligheid. De procureur-generaal en de Inspecteur-Generaal van de Inspectie hebben afspraken gemaakt over de afstemming bij het uitvoeren van onderzoeken waar het openbaar ministerie bij betrokken is, met behoud van ieders eigen taak, gescheiden verantwoordelijkheden en binnen de wettelijke kaders. In aanvulling op de genoemde toezichtmogelijkheden is het klachtrecht op grond van de Algemene wet bestuursrecht op het openbaar Ministerie van toepassing. Op grond van titel 9.2 van deze wet is de Nationale ombudsman bevoegd om een onderzoek in te stellen naar de wijze waarop de officier van justitie zich in een bepaalde aangelegenheid jegens de klager heeft gedragen. Tot slot heeft het openbaar ministerie in 2019 de reflectiekamer kwaliteitsontwikkeling ingesteld. Deze onafhankelijke reflectiekamer onderzoekt of bepaalde onrechtmatigheden moeten leiden tot aanpassing van de werkwijze.

Met het samenstel van wettelijke waarborgen en toestemmingsvereisten en de beschreven kwaliteitsinstrumenten en toezichtvormen dragen de betrokken organisaties zorg voor de rechtmatigheid van het strafproces en worden onrechtmatigheden voorkomen dan wel zo snel als mogelijk gecorrigeerd.

Derde lid

Bij de beslissing inzake bewijsuitsluiting staat het «belang van een goede rechtsbedeling» centraal. De toepassing van dat richtsnoer hangt af van de aard van het onrechtmatig handelen. In sommige gevallen vloeit uit de aard van het geschonden voorschrift voort dat bewijsuitsluiting aangewezen is. Een voorbeeld is de schending van het consultatierecht. In andere gevallen gaat het om een afweging tegen de achtergrond van doelstellingen van strafprocesrecht. Daarbij staan het belang dat de schuldige wordt gestraft en het belang dat het slachtoffer daarbij heeft tegenover de inbreuk op de rechten van de verdachte. De gedachte dat de effecten van bewijsuitsluiting in dat geval tegen elkaar moeten worden afgewogen vindt zijn basis in rechtspraak van de Hoge Raad (ECLI:NL:HR:2013:BY5321, NJ 2013/308 m.nt. Keulen). Via het derde lid zijn de factoren genoemd in artikel 4.3.12, tweede lid, ook relevant bij de uitleg van het belang van een goede rechtsbedeling in dit artikel.

In de consultatieversie was een regel geformuleerd voor het geval zonder betrokkenheid van openbaar ministerie en opsporingsambtenaren onrechtmatig is gehandeld. Die regel luidde dat bewijsuitsluiting in dat geval in het belang is van een goede rechtsbedeling indien de ernst van de inbreuk op rechten van de verdachte zwaarder weegt dan de met veroordeling en bestraffing gemoeide belangen. Bij nader inzien is afgezien van het voornemen deze regel in de wet neer te leggen. Daarbij was een overweging dat zij in de kern al in het richtsnoer van het belang van een goede rechtsbedeling besloten ligt. Daarnaast kan ook in het geval van burgeropsporing volgens de Hoge Raad het geval zich voordoen dat een gedraging (in die zaak een fouillering door een daarmee belaste particulier) «zozeer in strijd is met het recht dat het resultaat daarvan niet kan meewerken tot het bewijs» (ECLI:NL:HR:2012:BV7501, r.o. 2.5). In dat geval is de ernst van de onrechtmatigheid leidend. Bewijsuitsluiting bij onrechtmatig handelen door burgers is op grond van artikel 4.3.14, gelezen in samenhang met artikel 4.3.16 wel mogelijk. Daarbij moet in herinnering worden gebracht dat hiervoor wel geldt dat de onrechtmatigheid van bepalende invloed moet zijn op het opsporingsonderzoek of de vervolging. De normering van de Hoge Raad kan in het kader van het richtsnoer van het belang van een goede rechtsbedeling worden gehanteerd.

De Hoge Raad maakt wat betreft bewijsuitsluiting sinds zijn arrest van 1 december 2020 (ECLI:NL:HR:2020:1889, NJ 2021/169) geen onderscheid meer tussen belangrijke en minder belangrijke voorschriften, maar alleen tussen ernstige en minder ernstige schendingen daarvan. De voorgestelde regeling sluit daarbij aan.

Dat de regeling in het voetspoor van de rechtspraak van de Hoge Raad geen onderscheid maakt tussen belangrijke en minder belangrijke voorschriften betekent ondertussen niet dat het belang dat het geschonden voorschrift dient bij de toepassing van bewijsuitsluiting in de toekomst geen rol meer speelt. Bij schending van een minder belangrijk voorschrift zal bewijsuitsluiting niet snel in het belang van een goede rechtsbedeling zijn. Aanwijzingen dat onrechtmatig handelen bij herhaling blijkt voor te komen, zijn bij deze voorschriften daarom ook nog steeds van belang, zo kan ook uit ECLI:NL:HR:2020:1889, NJ 2021/169 worden afgeleid.