Artikel 7.5.21

Toelichting ARTIKELSGEWIJS DEEL › ARTIKEL II [vaststelling Boek 7] › BOEK 7 Tenuitvoerlegging › HOOFDSTUK 5 Geldelijke straffen en maatregelen › TITEL 5.4 Gijzeling › Artikel 7.5.21 [gijzeling bij ontnemingsmaatregel of geldboete in strafbeschikking] · Toelichting 36636 (KWEST-structuur) · verificatie tegen officiële XML: verified · bron

Eerste tot en met vierde lid

Dit artikel betreft het huidige artikel 6:6:25 over de toepassing van het dwangmiddel gijzeling indien geen (volledig) verhaal kan worden genomen ter voldoening van een in een strafbeschikking opgelegde geldboete of een door de rechter opgelegde ontnemingsmaatregel. De in dit artikel opgenomen regeling komt overeen met de toepassing van gijzeling bij de inning van de schadevergoedingsmaatregel (artikel 7.5.20), met dien verstande dat voor de strafbeschikking en de ontnemingsmaatregel geldt dat de officier van justitie een vordering moet indienen om te worden gemachtigd gijzeling toe te passen. Dit volgt uit het eerste lid, dat om enkele redenen is geherformuleerd. De eerste reden is dat het zwaartepunt niet moet liggen bij de bevoegdheid (van de officier van justitie) om te vorderen, maar bij de bevoegdheid (van de rechtbank) om te machtigen. Het huidige artikel 6:6:25 bepaalt nergens bij welke rechter de vordering moet worden ingediend in het geval van een ontnemingsmaatregel; het zou ook de rechter-commissaris kunnen zijn. Die onduidelijkheid is weggenomen door te spreken over de rechtbank. De tweede reden is dat de officier van justitie in artikel 7.5.20 beslist over de toepassing van gijzeling bij een schadevergoedingsmaatregel. Volgens het huidige artikel 6:6:25 past de officier van justitie de gijzeling toe. De formulering is op dit punt gelijkgetrokken met artikel 7.5.20. Opgemerkt zij nog dat in het eerste lid enkel wordt gesproken over de rechtbank. Daaronder valt ook de enkelvoudige kamer (de kantonrechter) van die rechtbank, die aan zet is in geval van een gijzelingsvordering bij een in een strafbeschikking opgelegde geldboete.

In het tweede lid staat een aparte regeling voor het bepalen van de bevoegde rechtbank bij gijzeling in het kader van een in een strafbeschikking opgelegde geldboete. Voor de bevoegde rechtbank bij een gijzelingsvordering in het kader van een ontnemingsmaatregel geldt de hoofdregel van artikel 7.1.20. De regeling van de relatieve competentie in het tweede lid is beperkt gewijzigd. De focus is daarbij, meer dan naar huidig recht, gelegd op het adres van de veroordeelde dat staat vermeld in de basisregistratie personen. Naar huidig recht telt ook het adres mee dat is opgegeven bij het verzet tegen verhaal, maar dat geval doet zich zelden voor. Niet alleen komt dergelijk verzet weinig voor, artikel 1.9.6 stuurt bovendien aan op het opgeven van een elektronisch adres, dat geen houvast biedt bij het bepalen van de relatieve competentie. Om die redenen is bepaald dat primair de rechtbank bevoegd is in het rechtsgebied van het in de basisregistratie personen vermelde adres. Bij gebreke van een dergelijk adres is bevoegd de rechtbank Noord-Nederland. Deze wijziging komt neer op een verdere vereenvoudiging van de bestaande regeling.

Vijfde lid

Dit lid ziet op de duur van de gijzeling, die verschillend kan zijn bij de strafbeschikking en bij de ontnemingsmaatregel, maar waarbij steeds geldt dat per € 25 maximaal sprake kan zijn van één dag gijzeling. Voorts houdt de rechtbank rekening met gedeeltelijke betalingen die door de veroordeelde zijn verricht en met al genomen verhaal.

Zesde lid

Het zesde lid verklaart het derde tot en met vijfde lid van artikel 7.5.20 van overeenkomstige toepassing. Zie nader de toelichting op dat artikel.

Afsluitende opmerkingen

Vóór de inwerkingtreding van de Wet herziening tenuitvoerlegging strafrechtelijke beslissingen werd bij de tenuitvoerlegging van een schadevergoedingsmaatregel of ontnemingsmaatregel niet het dwangmiddel gijzeling toegepast, maar de dwangmiddelen vervangende hechtenis respectievelijk lijfsdwang. De Wet herziening tenuitvoerlegging strafrechtelijke beslissingen bevat in artikel XLIVa overgangsrecht ten aanzien van deze dwangmiddelen. Volledigheidshalve worden hier enkele opmerkingen gemaakt over dit overgangsrecht (in aanvulling op Kamerstukken II 2019/20, 35 311, nr. 3, p. 16–17). Deze opmerkingen zijn ook relevant met betrekking tot artikel 7.5.20.

Het overgangsrecht houdt in dat een lijfsdwang of vervangende hechtenis, opgenomen in een uitspraak die is gewezen vóór de inwerkingtreding van de Wet herziening tenuitvoerlegging strafrechtelijke beslissingen – dus vóór 1 januari 2020 – ook ná die inwerkingtreding nog als lijfsdwang respectievelijk vervangende hechtenis wordt toegepast. In die uitspraken heeft de rechter immers lijfsdwang of vervangende hechtenis bepaald, niet gijzeling. Bij de uitvoering van deze «oude» uitspraken gelden de regels inzake lijfsdwang of vervangende hechtenis zoals die luidden vóór de inwerkingtreding van de Wet herziening tenuitvoerlegging strafrechtelijke beslissingen. Kort gezegd regelt het overgangsrecht dus dat in oude zaken het oude recht geldt. Met één uitzondering: niet de officier van justitie, maar de Minister kan te allen tijde beslissen tot beëindiging van de lijfsdwang of vervangende hechtenis.

In een ontnemingszaak uit 2021 heeft de Hoge Raad dit overgangsrecht zeer restrictief uitgelegd (ECLI:NL:HR:2021:109). De Hoge Raad bepaalde dat het overgangsrecht alleen geldt indien de rechtbank al vóór 1 januari 2020 daadwerkelijk verlof had verleend tot tenuitvoerlegging van lijfsdwang. In andere gevallen, ook als de ontnemingsmaatregel is opgelegd vóór 1 januari 2020, moet de officier van justitie een gijzelingsvordering indienen, aldus de Hoge Raad. Het gevolg is dat in vrijwel alle oude zaken (toch) gijzeling wordt toegepast indien betaling uitblijft.

Deze rechtspraak van de Hoge Raad heeft geleid tot enkele onwenselijke beslissingen in de lagere rechtspraak. Enkele rechtbanken hebben opgemerkt dat zij op grond van het oude artikel 577c, zevende lid, bevoegd waren een lijfsdwang op te heffen op verzoek van de veroordeelde (o.a. Rb. Noord-Nederland 7 juni 2023, zaaknummer 23–011197 en Rb Gelderland 17 februari 2023, zaaknummer 23–001742 (beide niet gepubliceerd)). Dat is op zichzelf een juiste constatering. Op basis van het overgangsrecht zou deze bevoegdheid tot opheffing nog steeds hebben gegolden ten aanzien van een lijfsdwang in een «oude» zaak. Als gevolg van de rechtspraak van de Hoge Raad wordt echter geen toepassing gegeven aan het oude recht, maar aan de regels inzake gijzeling. In reactie op een verzoek tot opheffing van de gijzeling overwegen de genoemde rechtbanken dat de vroegere bevoegdheid tot opheffing «abusievelijk» niet lijkt te zijn overgenomen in de regeling over gijzeling. De rechtbanken achten zich bevoegd te beslissen op een dergelijk verzoek. Bij de gijzeling is evenwel welbewust geen rol meer weggelegd voor de rechtbank ten aanzien van de beëindiging. Gelet op diens verantwoordelijkheid voor de tenuitvoerlegging is deze bevoegdheid exclusief aan de Minister. Voor een rechterlijke controle is ook geen aanleiding meer, omdat het dwangmiddel gijzeling niet wordt toegepast indien de veroordeelde aantoonbaar niet kan betalen. De bevoegdheid van de rechtbank is, mede gelet op artikel 7.1.20, beperkt tot de in de wet genoemde gevallen (vgl. ECLI:NL:RBDHA:2023:14421).

Toelichting op voorstel ARTIKELSGEWIJS DEEL › ARTIKEL VII [wijzigingen in Boek 7 van het Wetboek van Strafvordering] › Onderdeel U · Toelichting 36913 (KWEST-structuur) · verificatie tegen officiële XML: verified · bron

Ook de wijzigingen in artikel 7.5.21 houden verband met de verbetering van de regeling van de buitengerechtelijke afdoening. De mogelijkheid om het dwangmiddel gijzeling bij de tenuitvoerlegging van een geldboete toe te passen bestond in de tweede vaststellingswet alleen als die geldboete is opgelegd in een strafbeschikking (artikel 7.5.21, eerste lid, onderdeel a, zoals opgenomen in de tweede vaststellingswet). In geval van een in een strafbeschikking opgelegde geldboete was de duur van de gijzeling ten hoogste een week per strafbaar feit. Met de wijzigingen in artikel 7.5.21 komt deze mogelijkheid te vervallen. Door deze specifieke mogelijkheid te schrappen wordt voorzien in een meer uniforme en vereenvoudigde regeling van de tenuitvoerlegging van geldboetes, ongeacht of deze door de rechter dan wel de officier van justitie zijn opgelegd. Aan handhaving van dit dwangmiddel bestaat door invoering van de omzettingsprocedure geen behoefte meer. Onder de omzettingsprocedure kan de officier van justitie in geval van een niet of niet-volledige tenuitvoerlegging van de onherroepelijke strafbeschikking immers bij de rechtbank omzetting in een vrijheidsbenemende sanctie van maximaal drie maanden vorderen. Dat is voortaan de stok achter de deur. Ook volgens het advies van het CJIB is dit op zichzelf een goed alternatief voor het toepassen van gijzeling, ook omdat er (anders dan na gijzeling) geen betalingsverplichting blijft bestaan.

Opgemerkt kan worden dat betalingsonmacht in de huidige situatie in de weg staat aan de inzet van het dwangmiddel gijzeling (zie artikel 7.5.21, zesde lid, in verbinding met artikel 7.5.20, derde lid), terwijl betalingsonmacht in het nieuwe artikel 7.2.8c niet wordt genoemd als een omstandigheid die aan omzetting in een vrijheidsbenemende sanctie in de weg staat. Dat is ook logisch, omdat de toepassing van gijzeling de verschuldigdheid van de geldboete niet opheft. Bij de toepassing van vervangende hechtenis na een rechterlijke veroordeling en bij de omzetting van een bij strafbeschikking opgelegde geldboete in een vrijheidsbenemende straf is dat anders.

Hierbij moet verder het volgende voor ogen worden gehouden. Wanneer de verdachte de in de strafbeschikking opgelegde geldboete niet betaalt, kan hij naar huidig recht worden gedagvaard. Hem kan door de rechter gevangenisstraf worden opgelegd. Ook kan de rechter hem, evenals de officier van justitie eerder in de strafbeschikking deed, een geldboete opleggen. In dat geval moet de rechter de vervangende hechtenis bepalen voor het geval die boete niet (alsnog) wordt betaald (artikel 24c van het Wetboek van Strafrecht). Voor de oplegging van deze vrijheidsbenemende sancties is betalingsonmacht geen wettelijk beletsel. De huidige procedure waarin bij een onvolledige tenuitvoerlegging berechting volgt, wordt vervangen door een omzettingsprocedure. Er is geen reden om in de omzettingsprocedure betalingsonmacht wel aan de oplegging van vrijheidsbenemende sancties in de weg te laten staan. Dat zou de rechtbank te zeer in haar straftoemetingsvrijheid beknotten en een ongerechtvaardigd verschil scheppen met verdachten die worden berecht zonder dat daaraan een strafbeschikking is voorafgegaan. De rechter kan overigens in zowel de huidige situatie van berechting als in de nieuwe omzettingsprocedure met gebleken betalingsonmacht rekening houden, bijvoorbeeld door in daarvoor in aanmerking komende gevallen in plaats van een geldboete een taakstraf of een voorwaardelijke gevangenisstraf op te leggen. Bovendien kan ook de officier van justitie rekening houden met gebleken betalingsonmacht door de onherroepelijke strafbeschikking te wijzigen en in plaats van de geldboete bijvoorbeeld een taakstraf op te leggen. Daarin brengt de nieuwe regeling op zichzelf geen verandering. Het voegt daaraan het element toe dat als een wijziging in het nadeel van de verdachte is, de omzettingsprocedure van toepassing is, waardoor de verdachte tegen die wijziging een bezwaarschrift kan indienen.