Artikel 4.2.26a

Toelichting op voorstel ARTIKELSGEWIJS DEEL › ARTIKEL IV [wijzigingen in Boek 4 van het Wetboek van Strafvordering] › Onderdeel H · Toelichting 36913 (KWEST-structuur) · verificatie tegen officiële XML: verified · bron

In het kader van de regeling van procesafspraken worden na artikel 4.2.26 drie nieuwe artikelen ingevoegd (zie ook paragraaf 3.4 van het algemeen deel van de memorie van toelichting). De nieuwe artikelen 4.2.26a tot en met 4.2.26c worden hieronder toegelicht.

Toelichting ARTIKELSGEWIJS DEEL › ARTIKEL IV [wijzigingen in Boek 4 van het Wetboek van Strafvordering] › Onderdeel H › Artikel 4.2.26a [de procedure rond de beoordeling van procesafspraken] · Toelichting 36913 (KWEST-structuur) · verificatie tegen officiële XML: verified · bron

Dit artikel regelt dat de rechtbank een oordeel geeft over de toelaatbaarheid van de gemaakte procesafspraken direct na de voordracht van de zaak of op enig moment daarna tot uiterlijk vóór het sluiten van het onderzoek op de terechtzitting. Worden de procesafspraken toegelaten, dan kan het onderzoek op de terechtzitting worden voortgezet met inachtneming van de procesafspraken. Worden zij door de rechtbank niet toegelaten, dan kunnen in voorkomende gevallen maatregelen worden genomen die eventueel nodig zijn om het onderzoek volgens de reguliere procedure voort te zetten. Zo kan, wanneer de procesafspraken niet worden toegelaten omdat de strafbare feiten die in de tenlastelegging zijn opgenomen niet in redelijke verhouding staan tot de ernst van de zaak, een vordering tot wijziging van de tenlastelegging worden ingediend, waarmee de weggelaten feiten alsnog kunnen worden opgenomen in de tenlastelegging (artikel 4.2.24c, tweede lid).

Eerste en tweede lid

De officier van justitie en de verdachte kunnen op ieder moment voorafgaand aan en tijdens het onderzoek op de terechtzitting procesafspraken maken. Zijn de procesafspraken gemaakt tijdens het vooronderzoek, dan worden de procesafspraken bij de processtukken gevoegd en wordt in de procesinleiding vermeld dat deze afspraken zijn gemaakt (artikel 4.1.1, vijfde lid). Worden procesafspraken gemaakt na indiening van de procesinleiding en voor aanvang van het onderzoek op de terechtzitting, dan worden deze zo spoedig mogelijk aan de voorzitter van de rechtbank gezonden (artikel 4.1.2a). En als procesafspraken na aanvang van het onderzoek op de terechtzitting worden gemaakt, wordt de rechtbank zo spoedig mogelijk na de totstandkoming daarvan in kennis gesteld. De procesafspraken zullen vervolgens op de terechtzitting ter sprake worden gebracht, direct na de voordracht indien ze voor aanvang van het onderzoek op de terechtzitting zijn gemaakt en anders nadat de rechtbank van de procesafspraken in kennis is gesteld. Op grond van artikel 4.2.31 moet de inhoud van de procesafspraken worden voorgelezen of kort worden medegedeeld (vgl. ECLI:NL:HR:2022:1252, rechtsoverweging 5.3.2). De rechtbank kan vragen stellen aan de officier van justitie en de verdachte over de gemaakte procesafspraken om te beoordelen of deze voldoen aan de eisen van artikel 4.2.26b. De wet stelt aanwezigheid van de verdachte op de terechtzitting waar de procesafspraken worden voorgelegd en besproken niet verplicht. Dat neemt niet weg dat die aanwezigheid wel het uitgangspunt moet zijn, met het oog op de beantwoording van de vraag of de verdachte vrijwillig en ondubbelzinnig instemt met de gemaakte afspraken. De rechtbank kan die vrijwilligheid immers het beste onderzoeken indien de verdachte in persoon op de terechtzitting verschijnt. De rechtbank kan met het oog daarop de medebrenging van de verdachte bevelen op grond van artikel 4.1.7, eerste lid, onderdeel d. Indien sprake is van zwaarwegende belangen die het de verdachte moeilijk of onmogelijk maken om op de terechtzitting te verschijnen, zullen bijzondere inspanningen moeten worden verricht om de rechtbank desondanks in staat te stellen om te beoordelen of de verdachte vrijwillig en ondubbelzinnig met de gemaakte afspraken heeft ingestemd. De verdachte zal bijvoorbeeld mogelijk wel kunnen worden gehoord middels een videoconferentie. Mocht de rechtbank zich onvoldoende geïnformeerd achten om de vrijwilligheid adequaat te kunnen beoordelen, dan zal zij de procesafspraken niet kunnen toelaten. Afwezigheid van de verdachte gaat daarom zowel voor de officier van justitie als voor de verdachte gepaard met een zeker risico.

Derde lid

Het slachtoffer wiens belangen daardoor worden geraakt wordt in de gelegenheid gesteld om een verklaring af te leggen over de inhoud van de procesafspraken. Hij is op grond van artikel 1.5.3, eerste lid, op de hoogte gesteld van dat recht. Hij mag zich uitspreken over omstandigheden die voor de rechtbank van belang zijn als zij de onderdelen d, e en f van artikel 4.2.26b, eerste lid, toetst. Het gaat dan om de beoordeling of – kort gezegd – de rechten van het slachtoffer door de procesafspraken niet onevenredig worden beperkt (onderdeel d), de beoordeling van de inhoud en omvang van de tenlastelegging ten opzichte van de buiten de tenlastelegging gehouden feiten (onderdeel e) en de beoordeling van de verhouding tussen het sanctievoorstel en de ernst van de ten laste gelegde feiten (onderdeel f). Zo kan zich de situatie voordoen waarin de verdachte naar het oordeel van de officier van justitie meerdere strafbare feiten heeft begaan en de officier van justitie ervoor heeft gekozen – als onderdeel van de procesafspraken – om bepaalde strafbare feiten uit de tenlastelegging weg te laten (kwantitatieve beperkingen; bijvoorbeeld het ten laste leggen van drie in plaats van vijf drugstransporten) of van een lichtere kwalificatie te voorzien (een kwalitatieve beperking; bijvoorbeeld de schuldvariant in plaats van de opzetvariant van witwassen). Deze beperkingen kunnen gevolgen hebben voor de uitoefening van rechten door het slachtoffer of de benadeelde partij, zoals het spreekrecht en het recht op een beslissing inzake schadevergoeding. Met het oog op de in artikel 4.2.26b, eerste lid, onderdeel d, vervatte voorwaarde kan het slachtoffer zich hierover uitlaten. Op grond van artikel 4.4.3 wordt in deze bepaling onder het slachtoffer ook de benadeelde partij begrepen: ook de benadeelde partij wordt dus in de gelegenheid gesteld om een verklaring af te leggen over de inhoud van de procesafspraken.

Vierde lid

Na de bespreking van de procesafspraken gaat de rechtbank direct over tot beraadslaging en doet zij een uitspraak over de toelaatbaarheid daarvan. Zij doet deze uitspraak bij mondeling tussenvonnis dat wordt aangetekend in het proces-verbaal van de zitting (artikel 1.2.3, vierde lid), tenzij de rechtbank het tussenvonnis afzonderlijk schriftelijk wenst vast te leggen. Artikel 4.2.6, vierde lid, is op de beslissing tot het al dan niet toelaatbaar verklaren van de procesafspraken van toepassing. Dit brengt mee dat de beslissing wordt gemotiveerd voor zover dat voor de begrijpelijkheid van de beslissing noodzakelijk is.

Als de rechtbank de procesafspraken toelaat, wordt het onderzoek van de zaak voortgezet met inachtneming van de procesafspraken. Naar verwachting zal het onderzoek naar de eerste drie vragen van het rechterlijke beslismodel niet veel tijd in beslag nemen als er een gezamenlijk afdoeningsvoorstel is gedaan. De rechtbank zal in de regel kunnen volstaan met het ter sprake brengen van de processtukken die van belang zijn voor de bewijsvraag. Indien de officier van justitie en de verdachte (en, indien op de terechtzitting aanwezig, ook het slachtoffer), daarmee instemmen, mag dat overeenkomstig de gewone procesregels achterwege blijven (artikel 4.2.31, vierde lid). Ook zal slechts sporadisch aanleiding bestaan om ambtshalve onderzoek te doen naar de aanwezigheid van een strafuitsluitingsgrond. Verder zal het onderzoek op de terechtzitting zich na toelating van procesafspraken kunnen richten op de sanctietoemeting. Daaraan zal relatief veel tijd worden besteed indien daarover geen afspraken zijn gemaakt. Indien er een sanctievoorstel, eventueel met daarin een bepaalde bandbreedte, is gedaan, zal de rechtbank onderzoeken of en hoe zij de sanctie (binnen die bandbreedte) toemeet. Daarnaast kan in het kader van de vierde materiële vraag over de oplegging van sancties, ook bij een voorstel ten aanzien van de op te leggen straf of maatregel, nog het punt aan de orde komen of een van de maatregelen waarover vanwege het bepaalde in artikel 4.2.26b, tweede lid, geen afspraken kunnen worden gemaakt, zal worden opgelegd. Tot slot zal in voorkomende gevallen onderzoek moeten worden gedaan met het oog op beslissingen op bijkomende vorderingen.

In de consultatieversie van dit wetsvoorstel was een vijfde lid opgenomen dat als hoofdregel formuleerde dat het onderzoek na de beslissing over de toelaatbaarheid van de procesafspraken direct wordt voortgezet. Mede naar aanleiding van het consultatieadvies van de Rvdr is die bepaling geschrapt, omdat de rechtbank uit de voeten kan met de algemene bepalingen over het onderbreken en schorsen van het onderzoek. Indien de procesafspraken worden toegelaten, wordt het onderzoek – al dan niet na onderbreking of schorsing – voortgezet met inachtneming van de procesafspraken (vgl. het vierde lid). In de gevallen waarin de rechtbank de procesafspraken niet toelaat op de gronden genoemd in artikel 4.2.26c, derde lid, zal de rechtbank het onderzoek in beginsel moeten schorsen zodat het op een later moment met een nieuwe zittingscombinatie kan worden hervat. In de gevallen waarin de rechter de procesafspraak niet toelaat op andere gronden, is denkbaar dat het onderzoek direct wordt voortgezet, maar kan de rechtbank ook ambtshalve of op verzoek van één van de procespartijen het onderzoek (kort) onderbreken of voor bepaalde of onbepaalde tijd schorsen (artikelen 4.2.6, eerste lid, en 4.2.55). Ongeacht de gronden waarop de procesafspraken niet zijn toegelaten, mag van de rechtbank worden verwacht dat zij het nodige doet om de procespartijen in de gelegenheid te stellen om hun proceshouding te herzien en eventueel nieuwe procesafspraken te maken. Indien de verdachte dat wenst, zal hij in de gelegenheid worden gesteld om alsnog onderzoekswensen in te dienen. Zo zal hij bijvoorbeeld in de regel alsnog het ondervragingsrecht kunnen uitoefenen ten aanzien van in het vooronderzoek buiten zijn aanwezigheid gehoorde getuigen die een belastende verklaring hebben afgelegd. Het onderzoek zal dan kunnen worden geschorst zodat de verdachte zich kan beraden op in te dienen onderzoekswensen en de rechter deze kan beoordelen. Indien gewenst, kan ook een regiezitting worden gehouden. Bij de beoordeling van onderzoekswensen is, gezien de fase waarin de procedure zich bevindt, het noodzaakcriterium van toepassing (artikel 4.2.49). Hoewel dit criterium in het algemeen strenger is dan het criterium van het verdedigingsbelang, kan bij de invulling daarvan rekening worden gehouden met omstandigheden die maken dat het niet aan de verdediging is te wijten dat het verzoek niet binnen de in artikel 4.1.4, derde lid, aangeduide termijn is gedaan (Kamerstukken II 2022/23, 36 327, nr. 3, p. 866). In de regel zal dit inderdaad het geval zijn, indien de procesafspraken door de rechter niet worden toegelaten. Onder omstandigheden kan dit evenwel anders zijn, bijvoorbeeld als de verdachte op de terechtzitting ongemotiveerd van proceshouding verandert en het tenlastegelegde alsnog betwist, en de rechter de procesafspraken om die reden niet toelaat.