Artikel 4.2.26b

Toelichting op voorstel ARTIKELSGEWIJS DEEL › ARTIKEL IV [wijzigingen in Boek 4 van het Wetboek van Strafvordering] › Onderdeel H · Toelichting 36913 (KWEST-structuur) · verificatie tegen officiële XML: verified · bron

In het kader van de regeling van procesafspraken worden na artikel 4.2.26 drie nieuwe artikelen ingevoegd (zie ook paragraaf 3.4 van het algemeen deel van de memorie van toelichting). De nieuwe artikelen 4.2.26a tot en met 4.2.26c worden hieronder toegelicht.

Toelichting ARTIKELSGEWIJS DEEL › ARTIKEL IV [wijzigingen in Boek 4 van het Wetboek van Strafvordering] › Onderdeel H › Artikel 4.2.26b [voorwaarden waaronder procesafspraken kunnen worden toegelaten] · Toelichting 36913 (KWEST-structuur) · verificatie tegen officiële XML: verified · bron

In deze bepaling zijn de voorwaarden opgenomen waaraan moet zijn voldaan, wil de rechter de procesafspraken kunnen toelaten. Omdat op voorhand niet voorzienbaar is welke situaties zich kunnen voordoen, wordt aan de rechter – ook met het oog op de toekomstbestendigheid van de regeling en passend bij de zelfstandige verantwoordelijkheid voor de behandeling en uitkomst van aan hem voorgelegde strafzaken – enige ruimte gelaten om procesafspraken die voldoen aan de specifieke wettelijke toelatingsvoorwaarden niet toe te laten als daarvoor naar zijn oordeel in een concreet geval aanleiding bestaat. Daarbij is ook ruimte voor een totaaloordeel over de procesafspraken, waarbij de diverse criteria in onderlinge samenhang worden bezien, en de toezeggingen van de zijde van de verdachte en die van de zijde van de officier van justitie tegen elkaar worden afgewogen. Dit komt tot uitdrukking in de woorden «kan [...] alleen toelaten» in de aanhef van het eerste lid.

De voorwaarden van het eerste lid, onderdelen a, b en c, moeten in alle gevallen worden onderzocht. De voorwaarden die zijn opgenomen in de onderdelen d tot en met f hoeven alleen te worden onderzocht voor zover zij in het gegeven geval van toepassing zijn. Zo is er niet noodzakelijk een slachtoffer of benadeelde partij betrokken, en hoeven de afspraken niet zowel een voorstel in te houden over de omvang van de tenlastelegging als over de op te leggen sanctie.

Het toetsingskader voor de procesafspraken dient strikt te worden onderscheiden van de vragen van het rechterlijk beslismodel zoals neergelegd in de artikelen 4.3.1 en 4.3.3. De beoordelingscriteria zijn zo geformuleerd dat zij betrekking hebben op de afspraken zelf en kunnen worden toegepast zonder daarbij een voorschot te nemen op de beantwoording van de vragen van het rechterlijk beslismodel. Daarmee is duidelijk dat het toelaten van procesafspraken de rechter niet bindt bij de beraadslaging en beslissing over het ten laste gelegde feit.

Eerste lid

a) geen procesafspraken bij zeer ernstige geweldsmisdrijven en zeer ernstige seksuele misdrijven

Het maken van procesafspraken wordt uitgesloten ten aanzien van misdrijven waarop naar de wettelijke omschrijving een gevangenisstraf van twaalf jaar of meer is gesteld en die gericht zijn tegen of gevaar veroorzaken voor de onaantastbaarheid van het lichaam van een of meer personen. Met de hoogte van het strafmaximum geeft de wetgever aan hoe ernstig het desbetreffende misdrijf in het algemeen is, op zichzelf en in verhouding tot andere strafbare feiten. Daarom fungeert het wettelijk strafmaximum vaak als aanknopingspunt voor de toepasselijkheid dan wel de uitsluiting van een specifieke wettelijke regeling. Die lijn is hier gevolgd, door het maken van procesafspraken niet mogelijk te maken ten aanzien van zeer ernstige geweldsmisdrijven en zeer ernstige seksuele misdrijven. Vanwege de ernst en maatschappelijke impact van dergelijke zware misdrijven wordt de uitruil van strafvermindering tegen proceseconomische voordelen minder passend geacht. De aard en ernst van deze strafbare feiten maakt dat het maatschappelijk voordeel van een snelle en doeltreffende berechting onvoldoende gewicht in de schaal legt om een wezenlijke strafkorting te kunnen rechtvaardigen. De voorgestelde afbakening beoogt enerzijds door het stellen van een duidelijke grens de rechtszekerheid te bevorderen en anderzijds – door het uitsluiten van het type misdrijven dat in het algemeen een grote maatschappelijke impact heeft – bij te dragen aan de maatschappelijke aanvaardbaarheid van procesafspraken en daarmee aan de toekomstbestendigheid van de regeling. In het kader van de evaluatie van de regeling, die enkele jaren na inwerkingtreding van het nieuwe wetboek zal plaatsvinden, zal ook specifiek aandacht worden besteed aan de uitwerking die de in dit onderdeel opgenomen beperking heeft in de praktijk.

De NOvA, de Rvdr, de NVvR en het OM hebben kanttekeningen geplaatst bij de voorgestelde afbakening. Zij wijzen erop dat zich situaties kunnen voordoen waarin het voor het slachtoffer van een zeer ernstig geweldsmisdrijf of zeer ernstig seksueel misdrijf juist voordelig kan zijn als procesafspraken worden gemaakt, bijvoorbeeld omdat de desbetreffende zaak daarmee sneller definitief tot een einde kan worden gebracht. In reactie hierop wordt onderkend dat andere afbakeningen denkbaar zijn. Zo heeft het OM in overweging gegeven om procesafspraken bij de genoemde zeer ernstige gewelds- en seksuele misdrijven alleen toe te staan indien het slachtoffer daarmee instemt. Daarvoor is niet gekozen. Dat het slachtoffer op deze wijze wezenlijke invloed zou kunnen uitoefenen op de wijze waarop de officier van justitie zware misdrijven ter berechting kan voorleggen aan de rechter – en daarmee op de vervolgingsbeslissing – past niet bij zijn rol in het strafproces; het slachtoffer is procesdeelnemer en – anders dan de verdachte en het openbaar ministerie – geen procespartij. De evenwichtige verhouding tussen de verschillende procesactoren zou daarmee onder druk kunnen komen te staan. In gevallen waarin wél procesafspraken kunnen worden gemaakt, geeft de regeling ruime mogelijkheden aan het slachtoffer om zijn standpunt over (voorgenomen) procesafspraken kenbaar te maken, waarbij het steeds aan de rechter is te toetsen of de gemaakte procesafspraken zijn belangen niet onevenredig beperken.

Een andere optie die is overwogen is om – in plaats van aan te knopen bij het op het misdrijf gestelde strafmaximum – aan te sluiten bij de hoogte van de gevangenisstraf die de officier van justitie en de verdediging in het gezamenlijk afdoeningsvoorstel hebben opgenomen, en langs die weg procesafspraken alleen mogelijk te maken in zaken waarin de concreet voorgestelde gevangenisstraf beneden een te bepalen drempel ligt. Dit afbakeningscriterium knoopt aan bij het resultaat van de onderhandeling over de hoogte van de op te leggen gevangenisstraf en geeft daarmee – in vergelijking met de gekozen maatstaf – op voorhand minder duidelijkheid over de aard en ernst van de strafbare feiten waarover procesafspraken kunnen worden gemaakt. Daarbij komt dat het genoemde aanknopingspunt niet volledig dekkend zou zijn, omdat daarmee alleen zaken waarin procesafspraken zijn gemaakt die (ook) een gezamenlijk voorstel inhouden voor de sanctieoplegging worden begrensd. Buiten die normering vallen zaken waarin alleen procesafspraken zijn gemaakt in de vorm van overeenstemming over de inhoud en omvang van de tenlastelegging. Om het maken van dergelijke procesafspraken wettelijk te begrenzen – bijvoorbeeld om het niet in de tenlastelegging opnemen van zeer ernstige geweldsmisdrijven of ernstige seksuele misdrijven te voorkomen – zou een afzonderlijk criterium moeten worden geïntroduceerd. Ook de optie om aan sluiten bij de hoogte van de strafeis van de officier van justitie, waarbij niet zou zijn vereist dat daarover afspraken zijn gemaakt met de verdediging, biedt – ook in de richting van de samenleving – op voorhand minder duidelijkheid of in een concreet geval procesafspraken kunnen worden gemaakt. Daarbij komt dat de hoogte van de strafeis bepalend zou zijn voor de mogelijkheid om procesafspraken te kunnen maken, terwijl de hoogte van de straf buiten de gemaakte afspraken kan vallen. De genoemde complicaties doen zich bij het gekozen afbakeningscriterium niet voor.

b) rechtsbijstand en vrijwillige en ondubbelzinnige instemming met de procesafspraken

Deze twee vereisten hangen logischerwijs met elkaar samen. Een zeer belangrijk voorschrift bij het maken van procesafspraken is dat de verdachte vrijwillig en ondubbelzinnig met de afspraken instemt. Daartoe zal de verdachte voldoende geïnformeerd moeten zijn, met name over de gevolgen voor hem als hij instemt met de procesafspraken. Concreet zal het gaan om het afstand doen van bepaalde verdedigingsrechten. Rechtsbijstand is daarbij onontbeerlijk, zodat procesafspraken niet kunnen worden gemaakt zonder dat de verdachte is voorzien van een raadsman. Overigens kan ook het niet-voldoen aan enkele van de andere in dit lid opgenomen vereisten gevolgen hebben voor de vrijwilligheid waarmee de verdachte heeft ingestemd met de procesafspraken. Zo is het in het algemeen minder goed voorstelbaar dat de verdachte vrijwillig heeft ingestemd met procesafspraken in een zaak waarin het bewijs zeer mager is en een vrijspraak niet ondenkbaar was geweest. Dat geldt zeker als hem is voorgehouden dat de straf zonder procesafspraken veel hoger zou kunnen uitvallen. Ook met het oog op al deze aspecten is het van belang dat de verdachte is voorzien van rechtsbijstand, zodat gedurende het gehele proces van het maken van afspraken iemand beschikbaar is die de toezeggingen van de officier van justitie en de verwachte wederdiensten van de verdachte op waarde kan schatten.

c) niet betwisten van de feiten

Om procesafspraken toe te kunnen laten is vereist dat de verdachte de ten laste gelegde feiten, de strafbaarheid van die feiten en zijn strafbaarheid vanwege die feiten niet betwist. Het gaat niet zozeer om de introductie van een – ten opzichte van de praktijk – nieuw criterium, maar veeleer om codificatie van wat in de praktijk al gebruikelijk is. Als de verdachte de ten laste gelegde feiten, de strafbaarheid van die feiten of zijn strafbaarheid vanwege die feiten betwist, ligt het maken van procesafspraken aan de zijde van het openbaar ministerie immers sowieso niet voor de hand. Van het niet-betwisten van de ten laste gelegde feiten is sprake als ondubbelzinnig blijkt dat de verdachte daartegen geen verweer voert. Het wordt – anders dan de Rvdr adviseert – niet nodig geacht dit in de wettekst te expliciteren.

Niet vereist is dus een bekentenis van die feiten of een erkenning van schuld. Een praktische reden daarvoor is dat vanuit de praktijk geen signalen zijn ontvangen dat hieraan behoefte bestaat. Er bestaan ook principiële redenen om een schulderkenning niet als wettelijk vereiste op te nemen. Van een dergelijk vereiste zou te veel druk op de verklaringsvrijheid kunnen uitgaan (J.H. Crijns en M.J. Dubelaar, «De betekenis van consensualiteit voor de normering van procesafspraken. Gezichtspunten voor de wetgever», DD 2023/41, par. 4.2.2). Het maakt nogal verschil of de verdachte de feiten niet betwist (maar daarover verder niet zal verklaren) of dat hij daadwerkelijk een verklaring aflegt waarin hij erkent schuld te hebben aan de feiten. Ook rijst de vraag wat er zou moeten gebeuren als de rechter de procesafspraken niet toelaatbaar verklaart, maar er als onderdeel van die afspraken wel een verklaring, inhoudende een schulderkenning van de verdachte ligt. Welke betekenis zou die verklaring dan hebben voor het vervolg van het proces? Deze kan niet zomaar worden «weggedacht». Door een schulderkenning te vereisen, zou de verdachte die procesafspraken wil maken zich met andere woorden in een nadelige positie moeten plaatsen. Dat wordt ongewenst geacht.

Het voorgaande betekent overigens niet dat een afspraak dat de verdachte schuld zal erkennen niet toelaatbaar is. Het is aan de procespartijen in een concrete zaak om tot een dergelijke afspraak te komen; wettelijk vereist is het niet. Evenmin betekent het voorgaande dat geen procesafspraken kunnen worden gemaakt in zaken waarin de verdachte al een bekennende verklaring heeft afgelegd, bijvoorbeeld bij het politieverhoor.

d) en e) uitoefening rechten slachtoffer en inhoud tenlastelegging

Uit het door de Hoge Raad geformuleerde toetsingskader volgt dat de belangen van het slachtoffer bij het maken van procesafspraken in acht moeten worden genomen (ECLI:NL:HR:2022:1252, rechtsoverweging 5.3.1) en dat bij het toetsen van een eventuele vordering tot wijziging van de tenlastelegging uit de beginselen van een goede procesorde kan volgen dat een vordering moet worden afgewezen omdat deze «tot gevolg zou hebben dat de uitoefening van de aan het slachtoffer en/of de benadeelde partij toekomende rechten ernstig in het gedrang komt of als na wijziging van de tenlastelegging het daarin aan de verdachte gemaakte verwijt niet meer in een redelijke verhouding staat tot de ernst van de zaak zoals die blijkt uit de processtukken en het verhandelde op de terechtzitting» (ECLI:NL:HR:2022:1252, rechtsoverwegingen 5.6.3). Deze aspecten van de rechterlijke toets zijn vastgelegd in de onderdelen d en e. Van een onevenredige beperking van de uitoefening van de rechten van het slachtoffer kan bijvoorbeeld sprake zijn als de tenlastelegging als gevolg van procesafspraken wordt beperkt tot twee van de zes tegen hetzelfde slachtoffer gepleegde delicten. Een ander voorbeeld betreft de situatie dat een strafbaar feit dat is gericht tegen twee slachtoffers, ten aanzien van het ene slachtoffer (tegen diens wens) buiten de tenlastelegging wordt gehouden en ten aanzien van het andere slachtoffer wel wordt ten laste gelegd. Ook zou een onevenredige beperking van de rechten van het slachtoffer aan de orde kunnen zijn als de officier van justitie en de verdachte afspreken een strafbaar feit buiten de tenlastelegging te houden, terwijl het slachtoffer zich ter zake van dat feit als benadeelde partij heeft gevoegd in het strafproces en een vordering tot schadevergoeding heeft ingediend. Of als een feit waarvoor spreekrecht kan worden uitgeoefend niet in de tenlastelegging wordt opgenomen, dan wel de keuze voor een lichtere kwalificatie van het feit tot gevolg heeft dat het slachtoffer tegen diens wens geen aanspraak meer kan maken op het spreekrecht. Op grond van artikel 4.4.3 wordt onder het slachtoffer in deze bepaling mede de benadeelde partij begrepen. De rechter zal dus ook moeten onderzoeken of de uitoefening de rechten van de benadeelde partij die geen slachtoffer is niet onevenredig wordt beperkt.

In onderdeel e is neergelegd dat de rechter bij de beoordeling van de toelaatbaarheid van de procesafspraken toetst of de inhoud en omvang van de tenlastelegging niet in een onevenredige verhouding staan tot de ernst van de zaak. Zoals eerder al is aangegeven, komt dit onderdeel van het toetsingskader aan de orde als de officier van justitie en de verdachte afspraken hebben gemaakt over de inhoud en omvang van de tenlastelegging. In reactie op het consultatieadvies van het OM wordt bevestigd dat het erom gaat dat de rechter beoordeelt of de inhoud en omvang van de strafbare feiten die wel worden ten laste gelegd niet in een onevenredige verhouding staan tot het geheel van strafbare feiten waarover procesafspraken zijn gemaakt, dus inclusief de feiten ten aanzien waarvan naar het oordeel van de officier van justitie voldoende aanwijzing van schuld bestaat, maar die op grond van de procesafspraken niet ten laste zijn gelegd. Het begrip «zaak» dat in onderdeel e is neergelegd, moet dus worden begrepen als het geheel van strafbare feiten waarover is afgesproken dat een gedeelte wel en een gedeelte niet ten laste zal worden gelegd. Het gaat, zoals hiervoor uiteengezet in de toelichting op artikel 3.5.3, derde lid, om een terughoudende toets, net als het uitgangspunt is in de beklagprocedure bij de toetsing van de vervolgingsbeslissing. Daarbij zal de rechter vooral varen op wat hierover is opgenomen in de schriftelijk vastgelegde procesafspraken. Daarin moet immers worden vermeld ten aanzien van welke strafbare feiten is overeengekomen deze niet ten laste te leggen. Hij kan echter ook andere processtukken of wat op het onderzoek op de terechtzitting ter sprake komt betrekken. Langs die weg houdt de rechter rekening met bijvoorbeeld een schriftelijke of mondelinge verklaring van het slachtoffer over de aard en ernst van de feiten die op grond van de procesafspraken al dan niet zijn ten laste gelegd.

Onderdeel f) inhoud sanctievoorstel

In onderdeel f is neergelegd dat de rechter toetst of de voorgestelde sanctieoplegging niet in een onevenredige verhouding staat tot de ernst van het tenlastegelegde en of de voorgestelde mate waarin de sanctie wordt verminderd niet in een onevenredige verhouding staat tot de mate waarin de procesafspraken bijdragen aan een doeltreffende en spoedige berechting. Dit toetsingspunt bestaat uit twee aspecten.

Allereerst vereist het dat de rechtbank de procesafspraken ontoelaatbaar verklaart als haar direct duidelijk is dat de voorgestelde sanctieoplegging in een wezenlijke disbalans staat tot de in de tenlastelegging opgenomen feiten. Dat kan het geval zijn als de hoogte van de voorgestelde vrijheidsstraf afzonderlijk of een combinatie van straffen en maatregelen gezamenlijk beschouwd in een onevenredige verhouding staat tot de ernst van de ten laste gelegde feiten. In dit laatste geval kan worden gedacht aan de situatie waarin een hoge ontnemingsvordering wordt gecombineerd met een lage gevangenisstraf, terwijl de ernst van de feiten zo’n lage gevangenisstraf in het geheel niet rechtvaardigt.

De voorgestelde mate waarin de sanctie wordt verminderd moet daarnaast in redelijke verhouding staan tot de mate waarin de afspraken bijdragen aan een doeltreffende en spoedige berechting. In de consultatieversie van dit wetsvoorstel was in artikel 4.2.26a, eerste lid, onderdeel a, als apart vereiste opgenomen dat de procesafspraken een wezenlijke bijdrage kunnen leveren aan een doeltreffende en spoedige berechting. In de consultatieadviezen van het OM, de Rvdr en de NOvA is op dit laatste punt kritiek geuit. Om tegemoet te komen aan deze adviezen is dit vereiste als zelfstandig toetsingscriterium geschrapt en in een iets andere formulering gekoppeld aan onderdeel f. Op grond daarvan moet de rechter toetsen of de voorgestelde strafvermindering niet in een onevenredige verhouding staat tot de mate waarin de afspraken bijdragen aan een doeltreffende en spoedige berechting. Naarmate de gemaakte afspraken méér bijdragen aan een doeltreffende en spoedige berechting, is een hogere strafkorting gerechtvaardigd. Daarmee biedt het wetsvoorstel ook ruimte aan procesafspraken die in een laat stadium worden gemaakt en waarin de proceseconomische voordelen zijn gelegen in het niet instellen van rechtsmiddelen en het niet hoeven uitwerken van de bewijsconstructie. Hoewel de woorden, «gelet op de aard of omvang daarvan», die aanvankelijk in onderdeel a waren opgenomen, in onderdeel f niet meer terugkomen, blijft de redenering overeind staan dat procesafspraken in het algemeen wezenlijk zullen bijdragen aan een doeltreffende en spoedige berechting in complexe of omvangrijke zaken – bijvoorbeeld grote of ingewikkelde opiumwetzaken, fraudezaken of milieuzaken die in het algemeen een groot beslag op de zittingscapaciteit leggen – waarin de verdachte veelomvattende onderzoekswensen kenbaar heeft gemaakt of waarin op basis van het procesdossier kan worden verwacht dat de verdachte veelomvattende onderzoekswensen zal indienen. Die onderzoekswensen kunnen bijvoorbeeld zien op het doen verrichten van nadere onderzoekshandelingen (in het buitenland) of het doen oproepen en horen van getuigen. De regeling laat echter ook ruimte voor het maken van procesafspraken in andersoortige strafzaken, zoals zaken die al lang «op de plank» liggen.

Belangrijk is verder dat over het algemeen een grotere proceseconomische winst zal kunnen worden behaald naarmate procesafspraken in een vroeger stadium in de procedure worden gemaakt. Dat biedt voor beide partijen een stimulans om daar vroeg in de procedure over na te denken; een wettelijke termijnstelling op dit punt, zoals geadviseerd door de NVvR, wordt in dat licht niet nodig geacht. De procespartijen kunnen zelf afwegen of het maken van procesafspraken in het concrete geval opportuun is. Het is vervolgens aan de rechter om te beoordelen of de voorgestelde strafvermindering in een redelijke verhouding staat tot de bijdrage die daarmee wordt geleverd aan een doeltreffende en spoedige berechting. Doorgaans zijn meervoudige kamerzaken omvangrijker en complexer dan zaken die door de politierechter worden behandeld (vgl. artikel 4.5.2). De proceseconomische winst die in meervoudige kamerzaken met procesafspraken valt te behalen, zal dus ook groter zijn. In politierechterzaken en kantonrechterzaken zal de moeite die de officier van justitie zich moet getroosten om tot een procesafspraak te komen, in de regel niet opwegen tegen het daarmee te behalen proceseconomische voordeel.

De toets die in onderdeel f is neergelegd, is te onderscheiden van de straftoemetingsvraag en loopt niet op die straftoemetingsvraag vooruit. Het betreft in het stadium van de toetsing van de procesafspraken enkel de vraag hoe het sanctievoorstel zich verhoudt tot het tenlastegelegde. In die tenlastelegging zijn naast het feit ook de omstandigheden waaronder het feit is gepleegd opgenomen; deze betrekt de rechter in zijn beoordeling van de evenredigheid van het sanctievoorstel. Het gaat daarmee om een globaal oordeel over de voorgestelde sanctie in verhouding tot de ten laste gelegde feiten. Van belang is bovendien dat – zoals hiervoor is uiteengezet – de rechter bij de beoordeling van het sanctievoorstel ook betrekt in welke mate de procesafspraken bijdragen aan een doeltreffende en spoedige berechting. Het is dus niet zo dat de rechter vooruitloopt op de sanctie die hij voor het ten laste gelegde, indien bewezen, zou opleggen. Bij de uiteindelijke sanctietoemeting dient de rechter een straf te bepalen voor het bewezenverklaarde. In dat verband kan hij ook relevante omstandigheden die later aan het licht zijn gekomen, alsmede de persoonlijke omstandigheden van de verdachte (en, in dat verband, diens justitiële documentatie), betrekken, hetgeen ook kan leiden tot een andere sanctietoemeting dan in de procesafspraken was voorgesteld.

Hoewel de rechter, gelet op het voorgaande, niet verplicht is om bij het toetsen van het sanctievoorstel in het kader van de toelaatbaarheid van de procesafspraken omstandigheden te betrekken die geen deel uitmaken van de tenlastelegging, zoals de persoonlijke omstandigheden van de verdachte, staat het de rechter vrij om dit wel te doen als hij dat aangewezen acht. Het is dus mogelijk voor de rechter om persoonlijke omstandigheden van de verdachte te betrekken bij het toetsen van het sanctievoorstel. Het betrekken van de persoonlijke omstandigheden van de verdachte bij het sanctievoorstel kan wenselijk zijn als de voorgestelde straf als gevolg van die omstandigheden relatief laag is. Het kan dan van belang zijn dat de rechter de persoonlijke omstandigheden bij zijn oordeel over de procesafspraken betrekt, om te voorkomen dat de afspraken ten onrechte worden afgewezen. De rechtbank kan de procespartijen op grond van artikel 4.2.26a, tweede lid, vragen stellen over (onder meer) het sanctievoorstel. Als bijvoorbeeld langs die weg of anderszins blijkt dat de persoonlijke omstandigheden van de verdachte een sterk matigende invloed hebben gehad op de hoogte van de voorgestelde sanctie, dan staat het de rechter dus vrij om die omstandigheden te betrekken bij zijn oordeel over de evenredigheid van het sanctievoorstel. Ook dan is echter van een vooruitlopen op de daadwerkelijk op te leggen straf geen sprake.

Het OM heeft in zijn consultatieadvies bezwaren geuit tegen dit toetsingsonderdeel. In het bijzonder heeft het OM aangegeven dat aangezien de rechter bij de sanctieoplegging kan afwijken van het sanctievoorstel (zie daarover de toelichting bij het in dit wetsvoorstel gewijzigde artikel 4.3.4), het beter is dat de rechter zich bij de beoordeling van de procesafspraken in het geheel niet uitlaat over de voorgestelde sanctieoplegging. De mogelijkheid dat de rechter nog kan afwijken van het oordeel over de sanctieoplegging zoals gegeven bij de toelatingstoets creëert volgens het OM eerder onduidelijkheid en verkeerde verwachtingen, dan dat zij bijdraagt aan de nagestreefde duidelijkheid. Daarover kan het volgende worden gezegd. Het doel van de in onderdeel f neergelegde toets van het sanctievoorstel is, zoals in paragraaf 3.3 van het algemeen deel van de memorie van toelichting is uiteengezet, ervoor te zorgen dat de rechter zich aan het begin van de inhoudelijke behandeling van de zaak rekenschap geeft van de inhoud van de gemaakte procesafspraken en richting de procespartijen aangeeft of hij van oordeel is dat de inhoudelijke behandeling van de zaak kan plaatsvinden met inachtneming van die procesafspraken. Aldus wordt zoveel mogelijk zekerheid aan de procespartijen gegeven dat zij gedurende het verdere verloop van het onderzoek op de terechtzitting hun procespositie kunnen bepalen in de verwachting dat de procesafspraken zullen worden gevolgd. Volledige zekerheid kan niet worden gegeven, omdat het aan de rechter is om naar aanleiding van het onderzoek op de terechtzitting te beraadslagen en te beslissen over de vragen uit het rechterlijke beslismodel, waaronder de sanctieoplegging. Hij kan bij die sanctieoplegging dus afwijken van de procesafspraken. Maar de verwachting is dat de rechter in het gros van de zaken – conform de bestaande praktijk – de door hem toegelaten procesafspraken zal volgen en conform die procesafspraken een sanctie zal bepalen.

Hiervoor is al uiteengezet om welke redenen het nodig wordt geacht dat de rechter zich buigt over de verhouding tussen de ten laste gelegde feiten en de feiten waarvan is afgesproken deze buiten de tenlastelegging te houden (onderdeel e). Als de rechter een sanctievoorstel toetst (onderdeel f), beoordeelt hij of de voorgestelde straf of maatregel niet in een onevenredige verhouding staat tot de ernst van het tenlastegelegde. Hij betrekt bij die toets dus geen feiten die buiten de tenlastelegging zijn gehouden. Als er afspraken zijn gemaakt over zowel de inhoud en omvang van de tenlastelegging als de sanctie, zal een tweestappentoets plaatsvinden. Allereerst toetst de rechter de verhouding tussen de wel ten laste gelegde feiten en de ernst van de zaak als geheel (onderdeel e). Als die verhouding niet onevenredig is, vervolgt hij met een toets van de voorgestelde straf of maatregel in relatie tot de ten laste gelegde feiten en een toets van de voorgestelde mate van sanctievermindering in relatie tot de mate waarin de afspraken bijdragen aan een doeltreffende en spoedige berechting.

Tweede lid

Procesafspraken kunnen in principe elke hoofdstraf en bijkomende straf betreffen, evenals maatregelen. Uiteraard mag een afdoeningsvoorstel geen sancties inhouden die de wet niet kent, en mag de rechter geen sancties opleggen waarbij niet is voldaan aan de daaraan door de wet gestelde voorwaarden en begrenzingen. Maar binnen de bestaande wettelijke kaders bestaat veel vrijheid voor de procespartijen om afspraken te maken over de door hen voorgestane vorm en mate van bestraffing.

Op dit uitgangspunt worden enkele uitzonderingen gemaakt. Het tweede lid noemt de onttrekking aan het verkeer van voorwerpen, de vernietiging van ontoegankelijke gemaakte gegevens, de tbs-maatregel, en de afgifte van een zorgmachtiging of rechterlijke machtiging met toepassing van artikel 2.3 van de Wet forensische zorg als maatregelen waarover geen procesafspraken kunnen worden gemaakt. Met betrekking tot de tbs-maatregel geldt dat kan worden betwijfeld of de verdachte met de (onbeperkte) oplegging daarvan vrijwillig kan instemmen. Andersom gaat het niet aan om de afspraak te maken dat geen tbs-maatregel zal worden gevorderd, terwijl daartoe wel objectieve indicaties bestaan, omdat uit rapportages blijkt dat de verdachte niet (geheel) toerekeningsvatbaar was ten tijde van het begaan van het feit. Het belang van de beveiliging van de maatschappij weegt hier zwaarder dan het belang van een doeltreffende en spoedige berechting van de zaak. Het voorgaande neemt overigens niet weg dat de officier van justitie de vrijheid heeft om niet de oplegging van een tbs-maatregel te vorderen, alhoewel de verdachte verminderd toerekeningsvatbaar was ten tijde van het feit. Waar het in deze context om gaat, is dat het niet vorderen van deze maatregel in ruil voor iets anders, zoals het afstand doen van bepaalde verdedigingsrechten, niet wenselijk wordt geacht. Dezelfde redenering geldt voor de zorgmachtiging of rechterlijke machtiging als bedoeld in artikel 2.3 van de Wet forensische zorg. De NVvR heeft geadviseerd om procesafspraken over de tbs-maatregel en de zorg- en rechterlijke machtiging wel mogelijk te maken, omdat de officier van justitie en de verdediging goede redenen kunnen hebben om één van deze afdoeningswijzen in procesafspraken vast te leggen. Aan dit advies wordt geen gevolg gegeven, om de hiervoor al genoemde redenen.

Onttrekking aan het verkeer vindt plaats bij voorwerpen die van zodanige aard zijn dat het ongecontroleerde bezit daarvan in strijd is met de wet of met het algemeen belang. Het kan niet zo zijn dat de officier van justitie en de verdachte overeenkomen dat het uit het maatschappelijk verkeer nemen van gevaarlijke voorwerpen niet zal worden gevorderd. Datzelfde argument ligt ten grondslag aan het uitsluiten van afspraken over de vernietiging van ontoegankelijk gemaakte gegevens. Daarom wordt geen gevolg gegeven aan het advies van de NVvR om mogelijk te maken dat procesafspraken worden gemaakt over de onttrekking aan het verkeer van voorwerpen en de ontoegankelijkmaking van gegevens. Dat is ook niet nodig als, zoals de NVvR aangeeft, het opleggen van deze maatregelen in de praktijk zelden aan de orde is en de verdachte altijd afstand kan doen van inbeslaggenomen voorwerpen, zodat een beslissing van de rechtbank over het beslag niet meer nodig is (vgl. artikel 2.7.27).

Voor de ISD-maatregel geldt dat wel kan worden overeengekomen dat de officier van justitie die maatregel niet zal vorderen. De rechter zal deze maatregel dan ook niet kunnen opleggen (vgl. artikel 38m, eerste lid, van het Wetboek van Strafrecht). Afspraken kunnen ook worden gemaakt over het al dan niet vorderen van de schadevergoedingsmaatregel (zie hierna de toelichting op het vierde lid).

Derde lid

Als op het moment van het maken van de procesafspraken een vordering van een benadeelde partij bekend is, kunnen ook over die vordering afspraken worden gemaakt. Een afspraak kan inhouden dat de volledige vordering wordt voldaan, maar ook dat een gedeelte daarvan wordt voldaan. In alle gevallen moet de benadeelde partij instemmen met het maken van een procesafspraak over haar vordering. Uit artikel 1.5.4, eerste lid, onderdeel d, (in verbinding met artikel 1.5.14) blijkt dat de officier van justitie al bij het bestaan van een voornemen tot het maken van een procesafspraak over de vordering van de benadeelde partij contact moet leggen met de benadeelde partij (die al dan niet ook slachtoffer is in de zin van de wet). Dat contact dient er onder meer toe te onderzoeken of de benadeelde partij behoefte heeft aan het maken van een afspraak hierover. Het is immers denkbaar dat de benadeelde partij de voorkeur geeft aan een volledige – reguliere – behandeling van haar vordering tijdens het onderzoek op de terechtzitting. De officier van justitie is niet verplicht om, als de benadeelde partij dat wenst, haar vordering onderdeel te doen uitmaken van de procesafspraken. Te denken valt aan de situatie dat er naar het oordeel van de officier van justitie of de verdachte geen grond voor schadevergoeding is. Dan kunnen zij besluiten de vordering van de benadeelde partij buiten de procesafspraken te houden.

Indien als onderdeel van procesafspraken met instemming van de benadeelde partij is afgesproken dat een deel van de totale vordering van de benadeelde partij door de verdachte zal worden voldaan, en vervolgens de benadeelde partij tijdens het onderzoek op de terechtzitting haar vordering vermeerdert, ligt het in de rede dat de rechtbank daaraan de gevolgtrekking verbindt dat de benadeelde partij zich niet meer schaart achter de over haar vordering gemaakte procesafspraak. Het is in zo’n bijzondere situatie aan de rechter te bepalen op welke wijze het onderzoek op de terechtzitting wordt voortgezet. Als de officier van justitie en de verdachte dat wensen kan de rechter besluiten dat het onderzoek op de terechtzitting wordt voorgezet met inachtneming van het resterende deel van de toegelaten procesafspraken. Alleen het onderdeel van de procesafspraken dat de vordering van de benadeelde partij betreft is immers van tafel. Die vordering zal in ieder geval op reguliere wijze moeten worden behandeld, al dan niet na een korte onderbreking of schorsing.

Ten slotte verdient nog het volgende opmerking. In de praktijk koppelt de rechter aan de toewijzing van een vordering van de benadeelde partij geregeld de oplegging van de schadevergoedingsmaatregel, waarvan de hoogte doorgaans gelijk is aan het toegewezen bedrag aan schadevergoeding. Het slachtoffer heeft daarmee meer zekerheid dat hij (een deel van) het toegewezen bedrag aan schadevergoeding zal ontvangen, omdat aan de schadevergoedingsmaatregel de zogenoemde voorschotregeling is gekoppeld. Die regeling houdt kort gezegd in dat als de veroordeelde het bedrag aan schadevergoeding niet betaalt, het slachtoffer een voorschot daarop ontvangt van de overheid (artikel 7.5.3). Het kan van belang zijn dat de rechter de schadevergoedingsmaatregel oplegt, ook als er procesafspraken zijn gemaakt over de vordering van de benadeelde partij die inhouden dat de verdachte (een gedeelte van) de vordering zal voldoen. Zo kan het slachtoffer – als de vordering toch niet door de verdachte wordt voldaan – het bedrag aan schadevergoeding langs de weg van de voorschotregeling alsnog tegemoet zien. Dit geldt uiteraard alleen als de vordering op het moment van uitspraak nog niet is voldaan. Als de vordering al is voldaan voordat het onderzoek op de terechtzitting aanvangt, heeft oplegging van de schadevergoedingsmaatregel vanuit het hiervoor genoemde belang geen toegevoegde waarde meer.

Vierde lid

Er kunnen procesafspraken worden gemaakt over de ontnemingsmaatregel. Dit lid bepaalt dat procesafspraken over de ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel alleen kunnen worden gemaakt voor zover deze geen zelfstandige grond zijn voor het lager vaststellen van het te betalen bedrag dan het geschatte voordeel. De achtergrond van deze bepaling is toegelicht in paragraaf 3.2 van het algemeen deel van deze memorie van toelichting.